Środa Wielkopolska 2026-04-10

Historia miasta Środa Wielkopolska jest opisana w innym rozdziale. Jest tam opisana nie tylko historia, obecny stan, jak i kolej normalnotorowa. Przez miasto przechodzi linia kolejowa Nr 272 Kluczbork – Poznań. Stacja kolejowa Środa Wielkopolska nie została stacją węzłową. Ale w regionie rozwinęła się kolej wąskotorowa, która w czasach największego rozwoju miała 150 km linii kolejowych. Zasadniczym elementem kolei wąskotorowej jest Średzka Kolej Powiatowa. Kolej ta została fundowana w 1898 roku. Obecnie funkcjonuje jako atrakcja turystyczna na trasie Środa Wielkopolska – Zaniemyśl, o długości 14 km. 

Wąskotorowa Średzka Kolej Powiatowa (po germańsku Schrodaer Kreisbahn) powstała z inicjatywy lokalnych właścicieli ziemskich i cukrowni. Duże znaczenie dla tych inicjatyw miało poparcie rządu germańskiego w postaci ustawy z dnia 28 lipca 1892 roku, o kolejach lokalnych. Ponieważ w germani najbardziej rozpowszechnionym typem kolei lokalnych była kolej o rozstawie toru 1000 mm, taki też rozstaw przyjęto w Środzie. Pierwsze tory kolejki zaczęto układać w 1898 roku. Powstał wówczas odcinek normalnotorowy Kobylepole – Główna (Poznań Wschód) o długości 5,20 km. Równocześnie rozpoczęto budowę linii wąskotorowej, o rozstawie szyn 1000 mm, łączącej Kobylepole – Środa Wielkopolska. Ówczesna wieś Kobylepole, obecnie dzielnica Poznania, była do 1939 roku, własnością rodziny Mycielskich. Józef Mycielski; senior rodu, był jednym z pomysłodawców kolei. Na stacji Kobylepole zbudowana została główna parowozownia obsługująca normalnotorowe oraz wąskotorowe parowozy. W Środzie Wielkopolskiej wzniesiono natomiast parowozownię pomocniczą, gdzie stacjonowały tylko parowozy wąskotorowe. Ta parowozownia istnieje do chwili obecnej. Przy stacji zbudowano okazały budynek Nr 25 przy ulicy Mieczysława Niedziałkowskiego w Środzie Wielkopolskiej. Budynek prawdopodobnie pełnił rolę budynku administracyjnego, a obecnie jest budynkiem mieszkalnym.

Kolej wąskotorowa oficjalnie rozpoczęła działalność w dniu 23 czerwca 1902 roku. W 1902 roku, rozpoczęto regularne przewozy, a były to przewozy w trakcie kampanii buraczanej, aby jak najsprawniej przewieść buraki cukrowe z pól do cukrowni. Kolej bardzo szybko zaczęła przynosić zyski. W 1903 roku, zyski pozwoliły na zbudowanie kolejnej linii normalnotorowej Malta – Starołęka, o długości 5,40 km. Była to bocznica zapewniająca rozwój zakładów przemysłowych rozrastającego się Poznania.

Wciąż rozbudowywano linie wąskotorowe. W dniu 1 maja 1910 roku, został otwarty odcinek szlaku Środa – Zaniemyśl. Ten odcinek przetrwał do obecnych czasów. Kolej przewoziła wówczas głównie płody rolne, materiały budowlane oraz węgiel. Przewozy kolejowe wzrastały i wymagały zwiększanie parku taborowego. Przybywało klientów, którzy dostrzegli korzyści z szybkiego i taniego transportu, nie tylko płodów rolnych, ale także innych towarów, a także osób. Sieć kolei wąskotorowej systematycznie się rozwijała i to w każdym możliwym kierunku. W pierwszym okresie kolej połączyła zakłady i fabryki; Zakłady Wojskowe, Fabryka Papieru Pendowskiego T.A., ZPMS, Znicz, Naftolej, Carolina, Polmin, Koszewski, Majewski i S-ka, Zakłady Ceramiczne Ciesielczyka, Ogrodnictwo Mielocha, Browar „Kobylepole”, Wielkopolska Wytwórnia Chemiczna, Stomil oraz kilka innych. Sieć wąskotorowa składała się z linii głównej Kobylepole – Środa – Zaniemyśl, o długości 59 km oraz szeregu bocznic i odgałęzień. Inicjatorami niektórych odgałęzień byli właściciele ziemscy, tacy jak: O. Starci, F. Hildebrand, W. Madaliński. Podczas sezonu buraczanego przewożono duże ilości buraków cukrowych. Ich odbiorcą była Cukrownia „Środa”, która posiadała bocznice bezpośrednio prowadzące na plac składowo-wyładowczy. Oprócz transportu towarów, przewożono także duże potoki pasażerów, którzy głównie korzystali z dojazdu do Poznania. 

Na początku XX wieku, wprowadzono także transport wagonów normalnotorowych na torach wąskotorowych. Do tego służył specjalne wózki zwane popularnie „Rollbok”, na które wprowadzano wagon normalnotorowy. Ta technologia umożliwiała transport bez konieczności przeładunku do miejsca docelowego. Była to powszechna metoda stosowana na kolejach wąskotorowych na terenach całej Rzeczypospolitej pod zaborami. „Rollbok” był wózkiem czterokołowym, który podstawiano pod każdą oś wagonu normalnotorowego. Alternatywą były platformy transportowe, na które wjeżdżał cały wagon.

W 1914 roku, germańcy rozpoczęli wielką wojnę światową, a w jej wyniku Rzeczypospolita odzyskała niepodległość. Cała sieć wąskotorowa trafiła w Polskie ręce i dalej się rozwijała. W 1925 roku, wybudowano bocznicę Annopole – Czarnotki, o długości 9,50 km. W 1926 roku, oddano do użytku odcinek Chwałkowo – Brodowo, o długości 5,70 km. W szczytowym okresie rozwoju sieć Średzkiej Kolei Powiatowej liczyła 118 km długości; 11 km toru o rozstawie 1435 mm oraz 107 km, o rozstawie 1000 mm. Kolej Średzka była jedną z najlepiej rozwiniętych samorządowych sieci kolejowych w ówczesnej Drugiej Rzeczpospolitej. Kolej przynosiła spore dochody, dzięki czemu inwestowano w nowe rozwiązania techniczne. W 30-latach XX wieku, wybudowano turbinę wiatrową i lakiernię dla wagonów. Turbina wiatrowa napędzała agregat prądotwórczy i pompy wodne zamontowane na studniach głębinowych. Zakupiono również wagon motorowy z silnikiem diesla dla obsługi odcinka Środa – Zaniemyśl. Specjalnie dla niego wybudowano w Środzie Wielkopolskiej obrotnicę i garaż (szopa), z czerwonej cegły i blaszanym półkolistym dachem.

W dniu 1 września 1939 roku, germańcy razem ze swoimi braćmi moskalami, rozpoczęli drugą wojnę światową. Wielkopolska trafiła w granice germańskie. Rozpoczęły się szykany ludności Polskiej, deportacje do generalnej gubernii lub do pracy przymusowej, ewentualnie do obozów jenieckich (koncentracyjnych). W miejsce Polskich gospodarzy sprowadzono osadników germańskich. Okres drugiej wojny światowej przyniósł kolei wąskotorowej poważne problemy. Choć udało się ocaleć kolejkę bez większych zniszczeń, to jednak wieloletnia, intensywna eksploatacja, bez wykonywania koniecznych napraw, doprowadziła do konieczności wycofania części taboru. 

Powojenna sytuacja ekonomiczna kolei była dobra. Rozważano nawet możliwości rozbudowy sieci wąskotorowej do Kostrzyna Wielkopolskiego oraz do Śremu. Plany te zaprzepaściła jednak nacjonalizacja kolei samorządowych. 

W dniu 1 lipca 1949 roku, Średzką Kolej Powiatową wcielono do struktur PKP. 

W 1952 roku, nastąpiła pierwsza rozbiórka linii normalnotorowej pomiędzy stacjami Malta – Brama Warszawska, z powodu budowy sztucznego zalewu; Jeziora Maltańskiego.

W okresie 1952-1954, tory zostały przekute z rozstawu 1000 mm, na obowiązujący i nakazy w Polsce rozstaw 750 mm. Co ciekawe, ta zmiana została przeprowadzona bez wstrzymywania ruchu. Przekucie torów zakończono we wrześniu 1954 roku. Tabor dawnej Średzkiej Kolei Powiatowej trafił głównie na sieć Pomorskich Kolei Dojazdowych oraz na inne koleje, o rozstawie toru 1000 mm. Na stację Środa Wielkopolska oraz na stację Kobylepole zaczęto sprowadzać tabor na tor 750 mm, prosto z fabryk. Były to parowozy Px48 oraz wagony osobowe i towarowe. Później sprowadzono także tabor używany. Ponieważ wszystkie koleje wąskotorowe znalazły się pod jednym zarządem PKP pozwoliło to na ujednolicenie taboru. Planowano połączyć Koleje Wąskotorowe; Średzka, Śmigielska, Opalenicka i Wrzesińska. Poprzez Gniezno, linie wąskotorowe połączone zostałyby z dużą siecią Kujawskich Kolei Dojazdowych. Byłby to rozległy system kolei wąskotorowych w centralnej Polsce, o jednym rozstawie 750 mm. Jednak plany nie zostały zrealizowane. 

Nadal utrzymywał się intensywny przewóz towarów. Od połowy 50-lat XX wieku, stopniowo zmniejszał się ruch osobowy. W 1955 roku, kolejka przewiozła około 350 000 pasażerów, co było najlepszym wynikiem w historii. W 1975 roku, przewieziono około 250 000 pasażerów. Na głównej linii Środa – Kobylepole, ruch ososbowy został zawieszony w 1968 roku. Był to efekt rozwijającego się transportu drogowego. W okresie 1973-1975, rozebrano wszystkie linie boczne, które nie wytrzymały rywalizacji z bardziej elastycznym transportem ciężarowym. W 1976 roku, nastąpiła rozbiórka odcinka Kobylepole – Środa Miasto. W efekcie odcięto główną linię kolejową od Poznania. Od tego czasu Polskie Koleje Państwowe prowadziły ruch towarowy i osobowy już tylko na 14 km szlaku Środa Wielkopolska – Zaniemyśl. 

Przewozy z roku na rok sukcesywnie malały. Rozważano całkowite zamknięcie ruchu na kolejce. W efekcie, w odróżnieniu od innych kolei wąskotorowych będących w strukturach PKP, kolejka w Środzie Wielkopolskiej nie otrzymała nowego taboru, który został kupiony w Rumunii; lokomotyw L45H serii Lxd2, zespołów A20D-P, wagonów motorowych MBxd2 z wagonami doczepnymi. Brak inwestycji powodował, że stan infrastruktury i taboru stale się pogarszał. Tylko dzięki determinacji kolejarzy ruch kolejowy był utrzymywany. Aż do lata 2000 roku, przewozy towarowe oraz osobowe były prowadzone wyłącznie parowozami serii Px48. W 2000 roku, do Środy Wielkopolskiej dostarczono nowszy pojazd; wagon motorowy serii MBxd2 o numerze 229, który przybył z Krośniewickiej Kolei Dojazdowej.

W 2001 roku, zawieszono regularny ruch pasażerski i towarowy, przez zarządcę PKP. Kres komunikacji pasażerskiej na dawnej Średzkiej Kolei Powiatowej nastąpił w dniu 10 czerwca 2001 roku. Tego dnia, ruch kolejowy zawieszono nie tylko w Środzie Wielkopolskiej; Pociągi nie wyjechały już na tory także w; Stargardzie Szczecińskim, Koszalinie, Ełku, Rogowie, Krośniewicach. Jest to symboliczna data końca komunikacji pasażerskiej na kolejach dojazdowych w Polsce. Wszystko było związane z likwidacją kolei w Polsce, nie tylko wąskotorowych, ale także normalnotorowych, przez rządy folksdojczów, postkomunistów i masonów. Średzka Kolej Dojazdowa była przez wiele lat typowana do likwidacji, ale wbrew temu, do samego końca, kiedy to innym kolejom ta sztuka się nie udała. Mimo że tamte koleje były doinwestowane. Wcześniej zlikwidowana została Opalenicka Kolej Dojazdowa, którą zamknięto w 1995 roku oraz Gdańska Kolej Dojazdowa, którą zamknięto w 1996 roku.

W 2002 roku, po zakończeniu regularnych przewozów, linię przejęło starostwo powiatowe. Czyli kolej wróciła to tego samorządu który ją stworzył. Wówczas nadano jej nazwę Powiatowa Kolej Wąskotorowa w Środzie Wielkopolskiej. Jednak przejęcie kolejki trwało bardzo długo, bo aż 8 lat. Było to związane z ewidentną niechęcią władz centralnych do zwracania majątku prawowitym zarządcą. Nastąpiło to dopiero w listopadzie 2010 roku. Po 61 latach kolejka znów stała się własnością powiatu. W lutym 2011 roku, przywrócono jej historyczną nazwę Średzka Kolej Powiatowa, która funkcjonuje do chwili obecnej (2026 rok). 

Kolejne problemy doprowadziły do jej zamknięcia w 2014 roku. Jednak dzięki ogromnemu zaangażowaniu pasjonatów udało się ten zabytek wskrzesić. Latem 2016 roku, przywrócono sezonowe połączenie turystyczne Środa Wielkopolska – Zaniemyśl, o długości 14 km. Jesienią 2017 roku, do służby powrócił naprawiony staraniami nowego operatora oraz zarządu powiatu średzkiego, parowóz Px48.

Obecnie kolejka funkcjonuje jako Średzka Kolej Powiatowa. W sezonie letnim; 1 czerwiec – 31 sierpień, kursują pociągi turystyczne na trasie Środa Miasto – Zaniemyśl. W 2018 roku, padł rekord przewozów turystycznych, kiedy to przewieziono około 39 000 turystów. W 2024 roku, przewieziono około 25 000 turystów. 

Średzka Kolej Powiatowa w 2026 roku, dysponowała taborem; Lokomotywa spalinowa Lyd1-210 z 1967 roku. Lokomotywa spalinowa Lyd2-63 z 1981 roku. Parowóz Px48-1756 z 1951 roku. Parowóz Px48-1920 z 1955 roku. 4 wagony 1Aw z okresu 1954–1959. 1 wagon 3Aw Bxhpi 1953 z 1960 roku. 4 wagony turystyczne BTxi, przebudowane z wagonów towarowych. 2 wagony węglarki z okresu 1950–1960. 1 wagon pocztowo-bagażowy Ftdxh z 1952 roku. 2 wagony bagażowe z lat 1929 i 1952 (serii Fxh i Fgxh). 6 wagonów krytych z okresu 1952–1960. 3 wagony transportery z okresu 1969–1989. 1 wagon pług z 1959 roku. 4 wózki kłonicowe do przewozu dłużycy z 1960 roku. 1 drezyna spalinowa WMC-003 z 1982 roku. 1 wagon polewaczka z 1952 roku.

Opracował Karol Placha Hetman