Kraków 2026-05-23

PKP Kraków – Lwów. XIX wiek.

Austro-Węgry.

Kolej żelazna stała się jednym z czynników, który jednoczył zróżnicowany kulturowo i ekonomicznie kraj; Austro-Węgry. Według władz cesarsko-królewskich, kolej, która miała być punktualna, sprawna i rzetelna w przewozach; miała świadczyć o sile monarchii Habsburgów. Kolej to był ważny element rozwoju technicznego i gospodarczego, nawet w odległych terenach imperium. Jednak to imperium było kolosem na glinianych nogach. Panowała korupcja, handlowano urzędowymi stanowiskami, bogaci byli coraz bardziej zamożni, a biedni popadali w skrajne ubóstwo. Państwo jednocześnie próbowało się modernizować i zmagało się z poważnymi kryzysami. Ale reformy były przeprowadzane tylko częściowo. Habsburgom udało się utrzymać wielki kraj, przez cały burzliwy XIX wieku. Ale Habsburgowie nie nadążali za zmianami politycznymi i narodowymi. Państwo było zbiurokratyzowane. Trwały konflikty narodowe i rewolucja w 1848 roku. Od 1867 roku, powstały Austro-Węgier, które dały wiekszą autonomię dla Węgrów. Imperium było wielonarodowe: Polacy, Czesi, Węgrzy, Chorwaci i inni. Nie rozwiązano poprawnie kwestii narodowych. Ostatecznie Habsburgowie przegrali rywalizację z prusakami. Habsburgom na plus można zaliczyć przywiązanie do wiary Rzymskokatolickiej. Aktywnie wspierali kontrreformację, która zwalczała protestantyzm i inne sekty. Religia była ważną częścią władzy, a cesarz był postrzegany jako obrońca chrześcijaństwa, zwłaszcza przeciwko Imperium Osmańskiemu. Ale tylko do czasu. 

Budową kolei żelaznych szybko zainteresował się rząd austriacki. Do 1848 roku, powstała sieć państwowych kolei wychodzących z Wiednia oraz Budy i Pesztu. Pierwszą koleją w Małopolsce była Kolej Krakowsko – Górnośląską (Krakau-Oberschlesische Eisenbahn) zbudowana przez germańców. Kolej ta w 1847 roku, połączyła Mysłowice – Szczakowa – Kraków. W Mysłowicach łączyła się z pruską Koleją Górnośląską, a w stacji Granica (obecnie Maczki) z Koleją Warszawsko-Wiedeńską. Po okresie Wiosny Ludów (1848 rok), nie zmienił się układ sił w Europie, młody cesarz Franciszek Józef I, postanowił rozbudować sieć kolejową w Galicji. Przyświecała mu idea celów wojskowych i gospodarczych. Starania o budowę kolei żelaznej z Krakowa przez Dębicę do Lwowa rozpoczęły się już w 1837 roku. Na przeszkodzie stanął brak funduszy.

W 1851 roku, wydano zbiór przepisów, które normalizowały ruch kolejowy. Po czasach wojny krymskiej (1853–1856), podczas której Austria trzymała się na uboczu, postanowiono skupić się na rozwoju kolei w Galicji, w kierunku państwa moskiewskiego. Stosunki Austria – imperium moskiewskie uległy pogorszeniu. Ale szybko okazało się, że państwa nie stać na tak duże inwestycje. Konieczna okazała się prywatyzacja. Do przejęcia kolei przystąpiła żydowska rodzina Rotschild (czerwona tarcza), z głównym udziałowcem Jakob Rotschild. Rodzina ta wywodziła się z germani. Dla niepoznaki, pozostawiono w nazwie człon Staatsbahn (Staatsisenbahn). 

W 1850 roku, rozpoczęto przygotowania do tej prywatyzacji i kolejnych inwestycji. Do 1853 roku, zbudowano odcinek Bochnia – Dębica. Jeszcze nie było połączenia Kraków – Bochnia. A dokładnie; były nasypy i przekopy, ale nie było torów. W 1855 roku, oddano do użytku jednotorową linię Kraków – Dębica. Projektantem tej linii był inżynier Kajetan Kob. Był on także projektantem wszystkich przepraw mostowych. Pierwszy pociąg z Krakowa do Dębicy przyjechał w dniu 5 października 1855 roku. Linia miała długość 110,517 km. Oficjalne otwarcie linii nastąpiło w dniu 20 lutego 1856 roku. Kursowały wtedy dwa pociągi dziennie. Z Dębicy do Krakowa jechało się 4 godziny 10 minut, a do Wiednia 19 godzin 10 minut.

Doprowadzenie linii kolejowej do Dębicy spowodowało ożywienie gospodarcze miejscowości. W dniu 5 października 1855 roku, przyjechał z Krakowa do Dębicy pierwszy pociąg. Inne źródła podają datę 15 październik 1855 rok. Oficjalnego otwarcia linii kolejowej dokonano 25 lutego 1856 roku. Linię kolejową Kraków-Dębica przedłużono do Rzeszowa w 1858 roku. W 1887 roku, powstała również linia do Rozwadowa, obecnie dzielnica Stalowej Woli, przez Mielec, czyniąc z Dębicy ważny węzeł kolejowy. W 1887 roku, uzyskano zgodę rządu austriackiego na budowę linii kolejowej z Dębicy do Jasła, niestety do budowy tej linii nigdy nie doszło. 

W 1888 roku, otwarto drugi tor do Krakowa, a wkrótce zbudowany został też drugi tor w stronę Rzeszowa. W 1892 roku, koleje należące do Towarzystwa Uprzywilejowanej Galicyjskiej Kolei Żelaznej Karola Ludwika przeszły na własność państwa, a stacja w Dębicy aż do 1918 roku, podlegała pod krakowski okręg C.K. Austriackich Kolei Państwowych. 

Kolej spowodowała, że miasta na tym szlaku stały się atrakcyjne dla fundowania nowych zakładów przemysłowych. Rozwijał się handel. Przewożono nie tylko surowce i półprodukty, ale także żywe zwięrzęta hodowlane; bydło, trzodę chlewną i konie, które koleją transportowano aż na Śląsk. W kierunku przeciwnym transportowano węgiel kamienny, rudy metali, maszyny i urządzenia. Z Wieliczki i Bochni transportowano sól kamienną. 

W okresie 1858-1861, został zbudowany odcinek Dębica – Przemyśl – Lwów. W 1861 roku, linia stała się własnością Towarzystwa k.k. priv. Galizische Carl-Ludwig – Bahn (CLB Kolej Karola Ludwika). Umowa została sporządzona w dniu 7 kwietnia 1857 roku. Towarzystwo przejęło całą infrastrukturę kolejową; tory, dworce, lokomotywownie i tabor. Arcyksiążę Karol Ludwik był bratem cesarza Franciszka Józefa. Towarzystwo zarządzało linią Kraków – Lwów w okresie 1858-1892. W dniu 1 stycznia 1892 roku, linia ponownie została upaństwowiona. Ale już w 1884 roku, ponownie utworzono państwową kolej; kkStB (kaiserlich-königlich Staatsbahnen). W Austro-Węgrzech były dwa systemy: kkStB – część austriacka, MÁV – część węgierska. kkStB – cesarsko-królewskie koleje państwowe Austrii. Do wielkiej wojny światowej kkStB przejęły większość linii kolejowych i taboru. 

Kolej galicyjska imieniem Karola Ludwika (po germańsku Galizische Carl Ludwig-Bahn, CLB), została wybudowana w okresie 1856–1861, pod kierunkiem Leona Sapiehy. Koncesja na budowę kolei została przyznana przez Franciszka Józefa w dniu 7 kwietnia 1858 roku. Kolej rozbudowało C.K. Uprzywilejowane Towarzystwo Akcyjne Galicyjskiej Kolei Karola Ludwika do 1892 roku. Kolejne koncesje były wydawane w latach; 1867, 1883 i 1886 roku. 

Linia przebiega z zachodu na wschód po geograficznej linii Podgórza Karpat. Dzięki temu elewacja na szlaku wynosi od 187 m do 231 m, co dla linii o długości 258,24 km, praktycznie nie jest zauważalne. Ale na linii konieczne było zbudowanie wiele przepraw przez rzeki; Wisła, Podłężanka, Raba, Uszewka, Uszwica, Kisielina, Dunajec, Biała, Wisłoka, Wielopolka, Wisłok, Mleczka, San, Wiar, a na terenie Ukrainy; Zielony Potok, Wiśnia, Wiereszyca. Linia łączy ważne miasta; Kraków, Bochnia, Tranów, Dębica, Rzeszów, Przemyśl, Lwów. Linia okazała się niezwykle dochodowa. W 1862 roku, kapitał towarzystwa wynosił 73,7 milionów koron, aby 30 lat później, w 1891 roku, osiągnąć kapitał szacowany na 186 milionów koron. 

Linia rozpoczyna się na stacji kolejowej Kraków z północno-wschodniej strony Krakowa, w dzielnicy Wesoła. Do Dębicy linia dotarła w 1855 roku, do Rzeszowa w 15 listopada 1858  roku, do Przeworska w 15 listopada 1859 roku, do Przemyśla w 4 listopada 1860 roku, do Lwowa w 4 listopada 1861 roku. Z Lwowa linie poprowadzono przez Krasne do Brodów (1869 roku). Z Krasnego połączenie w kierunku Złoczowa, Zborowa, Tarnopola do Podwołoczysk (1871 roku). W dniu 12 lipca 1869 roku, Lwów – Krasne – Złoczów, 75,29 km oraz w dniu 12 lipca 1869 roku, Krasne – Brody, 42,01 km. W dniu 1 sierpnia 1871 roku, Złoczów – Tarnopol, 64,04 km. W dniu 4 października 1871 roku, Tarnopol – Podwołoczyska, 52,85 km. W dniu 7 sierpnia 1873 roku, Brody – Radziwiłłów, 7,25 km. W dniu 6 lipca 1884 roku, Jarosław – Sokal, 146,94 km. W dniu 30 października 1887 roku, Dębica – Rozwadów – Nadbrzezie, 107,45 km.

Z Krakowa zbudowano krótkie połączenia; Bieżanów – Wieliczka (26 stycznia 1857 roku), ze stacji Wisła w Krakowie do portu Dąbie, ze stacji Podłęże do Niepołomic (16 września 1858 rok) oraz ze stacji Grzegórzki do Proszowic. W 1884 roku, uruchomiono linię kolejową; Tarnów – Stróże – Jasło – Krosno – Sanok – Nowy Zagórz. Osobnym tematem jest Kolej Transwersalna. Długość linii kolejowych należących do Kolei Galicyjskiej systematycznie wzrastała: W 1858 roku, było 168 km. W 1861 roku, było 353 km. W 1871 roku, było 587 km. W 1887 roku, było 848 km. 

Według danych z muzeum w Wiedniu, w 1862 roku, na linii pracowało 130 lokomotyw parowych, 103 wagony osobowe i 1 393 wagony towarowe. W 1872 roku, było 128 lokomotyw parowych, ale były to lokomotywy znacznie mocniejsze. Wzrosła liczba wagonów. Było 233 wagonów osobowych i 3 273 towarowych. W 1891 roku, było 175 lokomotyw, 345 wagonów osobowych oraz 3 755 wagonów towarowych. Niemal cały tabor był produkcji Polskiej; Zakłady Zieleniewski w Krakowie i austriackiej oraz trochę germańskiego. 

Z roku na rok Kolej Galicyjska przewoziła coraz więcej pasażerów i towarów. W 1860 roku, przewieziono 271 000 osób. W 1866 roku, przewieziono 422 000 pasażerów. W 1870 roku, przewieziono 594 000 pasażerów. W 1875 roku, przewieziono 945 000 pasażerów. W 1885 roku, przewieziono 970 000 pasażerów. W 1895 roku, przewieziono ponad 1,5 miliona osób. Początkowo pasażerowie mogli korzystać z wagonów Klasy 1, 2, 3, 4. Ale Klasę 4 szybko zlikwidowano. Aż 80 % pasażerów wybierało Klasę 3. Tylko 1-2 % pasażerów wybierało Klasę 1. W 1860 roku, przewieziono 248 00 ton towarów. W 1865 roku, przewieziono 349 000 ton, a w 1870 roku, przewieziono 543 000 ton. Od 1875 roku, dynamika przewozów towarów wzrastała i przewieziono ponad 1 milion ton ładunków. Z końcem XIX wieku, przewieziono już blisko 2 miliony ton towarów. 

W dniu 1 stycznia 1892 roku, nowym właścicielem kolei zostały Cesarsko-Królewskie Koleje Państwowe, czyli zostały upaństwowione. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku, linia przeszła na własność Polskich Kolei Państwowych. Po drugiej wojnie światowej odcinek na wschód od Medyki został przekuty na rozstaw szerokotorowy i przejęty przez koleje sowieckie. W 1991 roku, po rozpadzie CCCP wschodnia część szlaków znalazła się na terenie Ukrainy i weszła w skład kolei ukraińskich. 

Kolej Transwersalna. 

Kolej Transwersalna (pełna nazwa: Galicyjska Kolej Transwersalna) była linią kolejową zbudowaną w okresie 1884–1885, w zaborze austro-węgierskim w Galicji. Linia biegła równoleżnikowo przez południową Galicję, u podnóża Karpat, łącząc zachodnią i wschodnią część regionu. Jej główne cele: Wojskowy – umożliwić szybki transport wojsk do granicy z imperium moskiewskim. Gospodarczy – połączyć słabiej rozwinięte miasta Galicji. Komunikacyjny – stworzyć alternatywę dla istniejących tras kolejowych. Trasa przebiegała przez: Cieszyn – Żywiec – Sucha Beskidzka – Nowy Sącz – Jasło – Zagórz – dalej ku wschodniej Galicji. Łączna długość wynosiła około 760–770 km, razem z odgałęzieniami, co czyniło ją jedną z najdłuższych inwestycji kolejowych monarchii austro-węgierskiej. Po wielkiej wojnie światowej i zmianach granic, część trasy znalazła się w Polsce, a część poza Polską. Współcześnie, wiele odcinków nadal działa jako element sieci PKP, choć już nie jako jedna „Kolej Transwersalna”. Linia była ważna dla rozwoju miast południowej Polski i przez dekady służyła zarówno ruchowi pasażerskiemu, jak i transportowi drewna, ropy i produktów rolnych. 

Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna.

Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna łączy się z Koleją Galicyjską. Ma długość 266,3 km. Linię wybudowano w okresie 1869-1872. Otwarcie nastąpiło w dniu 25 grudnia 1872 roku. Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna (zwana też jako Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Droga Żelazna, po germańsku Die Erste Ungarisch-Galizische Eisenbahn, EUGE, po węgiersku Első Magyar-Gácsországi Vasút, EMG) – pierwsza transkarpacka dwutorowa (długość 266,3 km) linia kolejowa przez Przełęcz Łupkowską o wielkim znaczeniu strategicznym łącząca Galicję z Węgrami, a docelowo Budapeszt z Twierdzą Przemyśl oraz Lwowem. 

Opracował Karol Placha Hetman