Sandomierz 2026-07-02

Miasto Sandomierz

Sandomierz to jest miasto w Polsce, w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim. Miasto jest na prawach miasta i gminy. Powierzchnia miasta wynosi 28,69 km kwadratowych. W 2022 roku, populacja miasta wynosiła 21 586 mieszkańców. Tablice rejestracyjne pojazdów TSA. 

Miasto leży nad rzeką Wisła, a część historyczna znajduje się na lewym brzegu, na lessowych wzniesieniach. Na prawym brzegu Wisły była miejscowość Nadbrzezie, która jest obecnie przemysłową częścią Sandomierza. Sandomierz jest usytuowany na Nizinie Nadwiślańskiej i rozciąga się od Wyżyny Sandomierskiej po Równinę Tarnobrzeską. Siedem wzniesień Sandomierza jest raczej umowne i jest to określenie używane dla turystów. W rzeczywistości rzeźba terenu jest bardziej złożona. Geolodzy opisują Sandomierz jako zespół lessowych wysoczyzn i odizolowanych grzbietów, rozciętych przez liczne wąwozy. Liczba „siedem” ma więc charakter przede wszystkim historyczny i symboliczny, podobnie jak w przypadku wiecznego miasta Rzymu.

Sandomierz prawo lokacji uzyskał w 1286 roku i prawo to nadał książek Leszek Czarny. W Muzeum Diecezjalnym znajduje się oryginał tego dokumentu. Są także informacje, że lokacja była nadana przed 1227 rokiem, ale nie została wykonana. Historycznie Sandomierz położony jest w Małopolsce i było to główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej, następnie województwa sandomierskiego. Sandomierz był i jest miastem królewskim. Miasto zaczęło się rozbudowywać w rejonie gdzie obecnie znajduje się Dom Jana Długosza. W 1286 roku, miasto otrzymało prawo składu. W mieście działała kasa podatkowa i sąd ziemski. Miasto znalazło się na szlaku handlowym z rusi na zachód. Tutaj była przeprawa przez rzekę Wisła. Dlatego Sandomierz szybko zyskiwał na znaczeniu. Sandomierz był wymieniany na równi z Krakowem i Wrocławiem, jako główny ośrodek kultury i handlu Królestwa Polskiego. W 1241 roku, miasto zostało zniszczone przez tatarów. Nowa lokacja nastąpiła w 1286 roku i dokonał jej książę Leszek Czarny. Sandomierz miał prawo składu, jarmarków, pobierania myta i opłat za przeprawy promowe. Funkcjonował sąd ziemski i grodzki, ale najważniejsze sprawy rozstrzygał książę. Od XV wieku, Sandomierz jak i Kazimierz nad Wisłą, był związany z handlem zborzem i drewnem, poprzez rzekę Wisła. W Sandomierzu często przebywali królowie Polski i książęta. Tutaj odbywały się także zjazdy szlachty Polskiej i pod tym względem Sandomierz wyprzedził Piotrków i Sieradz. Miasta Sandomierz i Pińczów, stały się ośrodkami nurtów reformatorskich, które wywołały zamieszanie wsród społeczeństwa. W 1570 roku, odbył się zjazd różnych nurtów reformatorskich i podpisano tak zwaną zgodę sandomierską. Było to porozumienie zawarte przeciw kontrreformacji. Na szczęście kontrreformacja zyskał poparcie większości społeczeństwa i możnych, po zdarzeniach jakie zaszły w Europie Zachodniej. Potop szwedzki doprowadził do powolnego upadku maista. W 1613 roku, otwarto Kolegium Jezuickie w Sandomierzu. 

W okresie zaborów Sandomierz stał się miastem przygranicznym między Królestwem Polskim, całkowicie zależnym od moskali i Galicją, całkowicie zależną od cesarstwa austriackiego. Sandomierz stracił znaczenie administracyjne, edukacyjne i gospodarcze. Nastąpiła stagnacja. Wielka wojna światowa pozostawiła znaczne zniszczenia. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1935 roku, miasto zostało wyznaczone na stolicę Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Populacja miasta wyniosła 100 000 mieszkańców. Rozwój wstrzymał napad germańców na Polskę w 1939 roku. W 1942 roku, germańcy w Sandomierzu utworzyli żydowskie getto, tak jak prawie w każdym mieście Polskim, które wcielono do generalnej gubernii. We wrześniu 1942 roku, w gettcie było około 5 200 osób. W październiku 1942 roku, getto zostało zlikwidowane, a żydów wymordowano, albo na miejscu, albo w KL Bełżec. Wojska sowieckie wkroczyły do Sandomierza w dniu 18 sierpnia 1944 roku. Sandomierz nie doznał żadnych zniszczeń wojennych. Moskale mieli tutaj urząd bezpieczeństwa publicznego oraz kielecką radę narodową. W 1990 roku, Sandomierz był na czele miast, które usuwały elementy komunistyczne z życia publicznego, zwłaszcza pomniki moskali, które przeniesiono na cmentarz. 

W mieście funkcjonuje Muzeum Diecezjalne w Domu Jana Długosza oraz Muzeum Okręgowe na Zamku w Sandomierzu. Religia rzymskokatolicka jest dominująca wsród mieszkańców Sandomierza. Sandomierz jest siedzibą Diecezji Sandomierskiej. Jest tutaj siedem świątyń i sześć parafii. Najokazalsza jest Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, która swoją historię datuje od XIV wiek. 

W 2026 roku, pojawiła się nowa atrakcja turystyczna. Jest nią samochód STAR 660, Papamobile, który przewoził Papierza Jana Pawła II, podczas jego pielgrzymki do Polski w 1979 roku. Samochód został odbudowany z oryginalnego pojazdu i umieszczono na nim postać Papieża Jana Pawła II. Przejazdy samochodem odbywają się po Sandomierzu, tak zwanym szlakiem papieskim. 

Z atrakcji turystycznych można wymienić podziemną trasę turystyczną o długości 450 m. Była to jedna z pierwszych tego typu atrakcji w Polsce. Piwnice, którymi prowadzi trasa znajdują się na głębokości 4-12 m, poniżej poziomu miejskich ulic. Atrakcją Sandomierza są także wyroby jubilerskie z krzemienia pasiastego, kamienia który jest wydobywany w okolicach Sandomierza. Bez wątpienia, w Sandomierzu jest bardzo dużo historycznych budowli; brama Opatowska, Ratusz i wiele innych. W rejestrze zabytków jest 93 obiektów. Przewodniki podają ponad 120 zabytków architektury.

Stacja kolejowa Sandomierz.

Adres: ul. Lwowska 35, 27-600 Sandomierz. Współrzędne geograficzne: 50.660 N 21.765 E. Elewacja 145 m. Data otwarcia stacji kolejowej 25 styczeń 1887 rok lub 30 października 1887 roku.

Sandomierz jest węzłową stacją kolejową. W szerszym regionie schodzą się tutaj tory ze stacji: Skarżysko Kamienna, Stalowa Wola Rozwadów, Tarnobrzeg, także Kielce, Lublin, Zamość, Przeworsk i Dębica. Jednak ten rejon Polski, kolejowo jest nieuporządkowany. Polska odziedziczyła sieć po zaborcach i kilku inwestycjach wykonanych w Drugiej Rzeczypospolitej. Dodatkowo stacja kolejowa Sandomierz znajduje się na prawym brzegu Wisły, w dzielnicy Zarzekowice, dawniej wioska Nadbrzezie. Nadbrzezie to była pierwsza nazwa stacji kolejowej. Odległość ze stacji kolejowej do rynku w Sandomierzu wynosi aż 3 500 m.

Stacja kolejowa w Sandomierzu ma ponad 139-letnią historię. Stację uruchomiono w dniu 25 stycznia 1887 roku, wraz z otwarciem linii kolejowej z Dębicy do Nadbrzezia, należącego do Kolei Galicyjskiej Karola Ludwika. Początkowa nazwa stacji to Nadbrzezie. Stację zlokalizowano w tym rejonie, ponieważ nie było możliwości i środków finansowych na doprowadzenie torów do samego Sandomierza. Początkowo stacja była stacją czołową. W 1924 roku, nazwę stacji zmieniono na Sandomierz, gdy Nadbrzezie zostało włączone w granice miasta. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości stacja stała się ważna dla komunikacji do Krakowa, Tarnowa, Dębicy, Rzeszowa i Lwowa. Kolej obsługiwała ruch pasażerski, transportowała płody rolne, transportowała drewno i materiały budowlane. Ze stacji korzystało również Wojsko Polskie, bo rozwijał się poligon Nowa Dęba. W sierpniu 1939 roku, prowadzono stąd transporty mobilizacyjne jednostek garnizonu sandomierskiego. Podczas drugiej wojny światowej, germańcy linię kolejową przez Sandomierz wykorzystywali bardzo intensywnie. Przez Sandomierz przechodziły transporty wojskowe i zaopatrzeniowe. Transportowano ludność Polską do obozów koncentracyjnych obok Oświęcimia. W październiku 1942 roku, germańcy przewieźli pociągami z Sandomierza około 4 500 żydów (obywateli Polskich) na miejsce kaźni w Bełżcu. W sierpniu 1944 roku, stacja była ważna dla moskali, podczas walk o przyczółek sandomierski. Również ważna była sąsiednia stacja Tarnobrzeg, gdzie zbudowano drewniane mosty przez rzekę Wisła; pieszy, dla ciężkiego sprzętu wojskowego oraz dla kolei wąskotorowej. Most kolejowy w Sandomierzu funkcjonował do sierpnia 1944 roku, kiedy to wycofujący się germańcy zniszczyli przeprawę. Ruch kolejowy przez most wznowiono w 1948 roku. Po drugiej wojnie światowej, stacja Sandomierz obsługiwała liczne pociągi osobowe, pospieszne i towarowe. Istotną rolę odgrywały bocznice przemysłowe, szczególnie do huty szkła, obecnie Pilkington. 

Elektryfikacja. Jeżeli chodzi o stację kolejową w Sandomierzu, na LK Nr 25, to należy rozróżnić dwa etapy elektryfikacji: Odcinek Skarżysko Kamienna – Sandomierz został zelektryfikowany w 1987 roku. Odcinek Sandomierz – Tarnobrzeg – Chmielów był zelektryfikowany wcześniej, w 1980 roku. Oznacza to, że stacja Sandomierz znalazła się pod siecią trakcyjną w 1980 roku, gdy zakończono elektryfikację odcinka od Sandomierza przez Tarnobrzeg do Chmielowa. 

Po przemianach społeczno-gospodarczych w 1989 roku, nastąpił znaczny spadek przewozów kolejowych. W 2002 roku, zamknięto ostatnią kasę biletową. W październiku 2004 roku, zamknięto poczekalnię dworca, a od 11 grudnia 2006 roku, zawieszono regularny ruch pasażerski, pozostawiając jedynie ruch towarowy. W maju i czerwcu 2010 roku, wielka powódź zalała stację Sandomierz oraz okoliczne szlaki kolejowe. Tory i urządzenia zostały uszkodzone. Jednak jeszcze w tym samym roku, rozpoczęto ich naprawę. W dniu 11 grudnia 2011 roku, do Sandomierza wróciły pociągi pasażerskie. Były między innymi pociągi TLK do Warszawy i Przemyśla. W kolejnych latach rozwijano ofertę regionalną oraz modernizowano infrastrukturę kolejową. 

Stacja kolejowa Sandomierz leży na LK Nr 25 i znajduje się tutaj początek LK Nr 78 do Grębowa. Funkcjonują także bocznice kolejowe. Stacja posiada część pasażerską i rozbudowaną część towarową. Na stacji znajdują się dwa perony wyspowe i cztery krawędzie peronowe. Około 2010 roku, perony zostały wyremontowane. Otrzymały nawierzchnię wykonaną z betonowej kostki brukowej. Zamontowano żółte linie ostrzegawcze z guzikami. Krawędzie peronowe pozostały niskie, betonowe i pomalowane na biało. Zamontowano nowe oświetlenie, ławki, kosze na śmieci i po dwie wiaty przystankowe, na każdym peronie. Są dwa rodzaje wiat. Dojście na perony jest w poziomie torów, od strony południowej. 

W dniu 11 grudnia 2011 roku, przywrócono kursowanie pociągów osobowych przez Sandomierz. Był pociąg TLK relacji Przemyśl Główny – Warszawa Wschodnia. Od grudnia 2012 roku, uruchomiono bezpośrednie pociągi na trasie Przemyśl Główny – Gdynia Główna. Od sierpnia do listopada 2013 roku, na stacji w Sandomierzu i odcinku linii kolejowej Sobów – Sandomierz – Zalesie Gorzyckie wykonano prace modernizacyjne polegające na wymianie torów, sieci trakcyjnej, peronów i urządzeń sterowania ruchem kolejowym. W 2016 roku, przez Sandomierz kursowały pociągi łączące miasto z Warszawą Zachodnią i Przemyślem.

Obecnie ruch osobowy na stacji nie przekracza 100 osób w ciągu doby. W dniu 1 lipca 2026 roku, środa, ze stacji odjechało 13 pociągów osobowych. Można było pojechać do stacji: Kielce Główne, Przemyśl Główny, Rzeszów Główny, Skarżysko Kamienna, Stalowa Wola Południe, Warszawa Wschodnia. Przez stację Sandomierz przyjeżdżały pociągi InterCity San Warszawa Wschodnia – Przemyśl Główny oraz InterCity Witos Warszawa Wschodnia – Przemyśl Główny. Część pociągów była obsługiwana przez autokary, na odcinku Sandomierz – Rzeszów Główny. W tym czasie, PKP PLK prowadziła prace torowe na odcinkach; Sandomierz – Tarnobrzeg, Tarnobrzeg – Nowa Dęba, Nowa Dęba – Kolbuszowa, Kolbuszowa – Rzeszów Główny.

We wschodniej części stacji, w 2023 roku, zbudowano nową lokomotywownię. Są w niej dwa tory przejazdowe. W tym rejonie stacji była także wieża wodna, która została rozebrana około 2023 roku. Na stacji jest tablica pamiątkową; „W hołdzie pomordowanym i poległym kolejarzom stacji Sandomierz w walce z faszyzmem hitlerowskim w latach 1939-1945. Rok 1970, Społeczeństwo i kolejarze Sandomierza.”

Budynek dworca kolejowego. 

Pierwszy budynek dworca został zbudowany w 1887 roku i bardzo przypominał blok mieszkalny, który stoi do chwili obecnej na stacji. Różnica była taka, że blok jest pięcio-osiowy, a dworzec był sześcio-osiowy. 

Po drugiej wojnie światowej zbudowano kompleks dworcowy, mało reprezentacyjny, ale bardzo praktyczny. Budynek składa się trzech elementów. Od strony północnej jest trzykondygnacyjny budynek biurowy. Pośrodku znajduje się pawilon handlowy z trzema indywidualnymi sklepami. Od strony południowej jest hala dworcowa z poczekalnią i kasami biletowymi. Elewacja budynku została wykonana z piaskowca, którą po latach pomalowano. W budynku były 3 kasy biletowe. Jedna z kas została zamieniona na punkt informacji kolejowej. Był bufet, kiosk RUCH-u, kwiaciarnia. Był okres, kiedy powierzchnie handlowe były wystawione na sprzedaż lub wynajem. Ostatni mały remont stacji (malowanie) wykonano w 2005 roku. Wybite szyby zastąpiono blachą. Obecnie (2026 rok) budynek jest niedostępny dla podróżnych. Przed dworcem przebiega DK Nr 77 i jest mały plac dworcowy. 

Most kolejowy w Sandomierzu. 

Początkowo był to most prowizoryczny, drewniany, który był wsparty na palach wbitych w dno rzeki. Budowę stałej przeprawy mostowej rozpoczęto we wrześniu 1925 roku, Oddanie do użytku nastąpiło w dniu 8 lutego 1928 roku. Projektantem mostu był inżynier Andrzej Pszenicki, a podpory opracował inżynier Stanisław Kabaczyński. Most kolejowy ma długość 476,3 m, oraz 5,8 m szerokości. Jest to konstrukcją 8-przęsłową. 6 przęseł głównych jest kratownicowych, parabolicznych, z jezdną umieszczoną na dole. Most jest przeznaczony dla jednego toru. W planach była budowa drugiego mostu dla drugiego toru. W 1944 roku, most został zniszczony przez wycofujące się wojska germańskie. W 1945 roku, odbudowano podpory, a w 1948 roku, uszkodzone elementy konstrukcji stalowej.  

Linia Kolejowa Nr 25 Łódź Kaliska – Dębica. 

Linia Kolejowa Nr 25 Łódź Kaliska – Dębica, ma długość 323,528 km. Przebiega przez trzy województwa; łódzkie, świętokrzyskie, podkarpackie. Jej kierunek to jest w przybliżeniu; z północnego-zachodu na kierunek południowo-wschodni. Linia jest zelektryfikowana prądem 3 kV DC na odcinkach: Łódź Kaliska – Tomaszów Mazowiecki i Skarżysko-Kamienna – Chmielów koło Tarnobrzega. Planowana jest elektryfikacja odcinka Tomaszów Mazowiecki – Opoczno. Prędkość biegu pociągów wynosi do 120 km/h. Linia jest jedno i dwutorowa. 

Linia Kolejowa Nr 78 Sandomierz – Grębów. 

Linia Kolejowa Nr 78 Sandomierz – Grębów ma długość 9,397 km. Prędkość maksymalna biegu pociągu wynosi 60 km/h. Linia została zbudowana w 1931 roku. Linia została zelektryfikowana w 31 maja 1989 roku. Jest to linia która umożliwiła bezpośrednie skierowanie pociągów z Sandomierza do Stalowej Woli, z pominięciem stacji Sobów. 

Przyglądając się mapom kolejowym trudno nie zauważyć, że planowane było połączenie; przystanek kolejowy Metan, po lewej stronie Wisły, ze stacją Zbydniów, po prawej stronie Wisły. Byłaby to magistrala kolejowa; Skarżysko Kamienna – Stalowa Wola – Przemyśl – Lwów. Do realizacji tego krótkiego połączenia kolejowego, zaledwie 10,3 km, nigdy nie doszło. Po drugiej wojnie światowej plany te były już nierealne. Od 1953 roku, w okolicach Tarnobrzegu rozpoczął się rozwój przemysłu siarkowego. Zbudowano sieć linii kolejowych siarkowych; Machów, Jeziórko, Olendry. Od stacji Sandomierz odchodzą czynne bocznice kolejowe do portu rzecznego, huty szkła Pilkington Polska i do wytwórni pasz Dossche. 

Pociągi towarowe są zwykle ciągnięte przez lokomotywy elektryczne ET22. Są to pociągi relacji Stalowa Wola, Skarżysko Kamienna, Tomaszów Mazowiecki, Lublin. Prace manewrowe na stacji i na bocznicach wykonują głównie lokomotywy spalinowe SM42. 

Opracował Karol Placha Hetman