Dębica 2026-05-07

Austro-Węgry.

Kolej żelazna stała się jednym z czynników, który jednoczył zróżnicowany kulturowo i ekonomicznie kraj; Austro-Węgry. Według władz cesarsko-królewskich, kolej, która miała być punktualna, sprawna i rzetelna w przewozach; miała świadczyć o sile monarchii Habsburgów. Kolej to był ważny element rozwoju technicznego i gospodarczego, nawet w odległych terenach imperium. Jednak to imperium było kolosem na glinianych nogach. Panowała korupcja, handlowano urzędowymi stanowiskami, bogaci byli coraz bardziej zamożni, a biedni popadali w skrajne ubóstwo. Państwo jednocześnie próbowało się modernizować i zmagało się z poważnymi kryzysami. Ale reformy były przeprowadzane tylko częściowo. Habsburgom udało się utrzymać wielki kraj, przez cały burzliwy XIX wieku. Ale Habsburgowie nie nadążali za zmianami politycznymi i narodowymi. Państwo było zbiurokratyzowane. Trwały konflikty narodowe i rewolucja w 1848 roku. Od 1867 roku, powstały Austro-Węgier, które dały wiekszą autonomię dla Węgrów. Imperium było wielonarodowe: Polacy, Czesi, Węgrzy, Chorwaci i inni. Nie rozwiązano poprawnie kwestii narodowych. Ostatecznie Habsburgowie przegrali rywalizację z prusakami. Habsburgom na plus można zaliczyć przywiązanie do wiary Rzymskokatolickiej. Aktywnie wspierali kontrreformację, która zwalczała protestantyzm i inne sekty. Religia była ważną częścią władzy, a cesarz był postrzegany jako obrońca chrześcijaństwa, zwłaszcza przeciwko Imperium Osmańskiemu. Ale tylko do czasu. 

Budową kolei żelaznych szybko zainteresował się rząd austriacki. Do 1848 roku, powstała sieć państwowych kolei wychodzących z Wiednia oraz Budy i Pesztu. Pierwszą koleją w Małopolsce była Kolej Krakowsko – Górnośląską (Krakau-Oberschlesische Eisenbahn) zbudowana przez germańców. Kolej ta w 1847 roku, połączyła Mysłowice – Szczakowa – Kraków. W Mysłowicach łączyła się z pruską Koleją Górnośląską, a w stacji Granica (obecnie Maczki) z Koleją Warszawsko-Wiedeńską. Po okresie Wiosny Ludów (1848 rok), nie zmienił się układu sił w Europie, młody cesarz Franciszek Józef I, postanowił rozbudować sieć kolejową w Galicji. Przyświecała mu idea celów wojskowych i gospodarczych. 

Starania o budowę kolei żelaznej z Krakowa przez Dębicę do Lwowa rozpoczęły się już w 1837 roku. Na przeszkodzie stanął brak funduszy.

W 1851 roku, wydano zbiór przepisów, które normalizowały ruch kolejowy. Po czasach wojny krymskiej (1853–1856), podczas której Austria trzymała się na uboczu, postanowiono skupić się na rozwoju kolei w Galicji, w kierunku państwa moskiewskiego. Stosunki Austria – imperium moskiewskie uległy pogorszeniu. Ale szybko okazało się, że państwa nie stać na tak duże inwestycje. Konieczna okazała się prywatyzacja. Do przejęcia kolei przystąpiła żydowska rodzina Rotschild (czerwona tarcza), z głównym udziałowcem Jakob Rotschild. Rodzina ta wywodziła się z germani. Dla niepoznaki, pozostawiono w nazwie człon Staatsbahn (Staatsisenbahn). 

W 1850 roku, rozpoczęto przygotowania do tej prywatyzacji i kolejnych inwestycji. Do 1853 roku, zbudowano odcinek Bochnia – Dębica. Jeszcze nie było połączenia Kraków – Bochnia. A dokładnie; były nasypy i przekopy, ale nie było torów. W 1855 roku, otwarto do użytku jednotorową linię Kraków – Dębica. Projektantem tej linii był inżynier Kajetan Kob. Było on także projektantem wszystkich przepraw mostowych. Pierwszy pociąg z Krakowa do Dębicy przyjechał w dniu 5 października 1855 roku. Linia miała długość 110,517 km. Oficjalne otwarcie linii nastąpiło w dniu 20 lutego 1856 roku. Kursowały wtedy dwa pociągi dziennie. Z Dębicy do Krakowa jechało się 4 godziny 10 minut, a do Wiednia 19 godzin 10 minut.

W okresie 1858-1861, został zbudowany odcinek Dębica – Przemyśl – Lwów. W 1861 roku, linia stała się własnością Towarzystwa k.k. priv. Galizische Carl-Ludwig – Bahn (CLB Kolej Karola Ludwika). Umowa została sporządzona w dniu 7 kwietnia 1857 roku. Towarzystwo przyjęło całą infrastrukturę kolejową; tory, dworce, lokomotywownie i tabor. Arcyksiążę Karol Ludwik był bratem cesarza Franciszka Józefa. Towarzystwo zarządzało linią Kraków – Lwów w okresie 1858-1892. W dniu 1 stycznia 1892 roku, linia ponownie została upaństwowiona. Ale już w 1884 roku, ponownie utworzono państwową kolej; kkStB (kaiserlich-königlich Staatsbahnen). W Austro-Węgrzech były dwa systemy: kkStB – część austriacka, MÁV – część węgierska. kkStB – cesarsko-królewskie koleje państwowe Austrii. Do wielkiej wojny światowej kkStB przejęły większość linii kolejowych i taboru. 

Miasto Dębica.

Miasto Dębica obecnie jest na prawach miasta i gminy. Miasto leży w województwie podkarpackim w powiecie dębickim. Miasto prawa miejskie otrzymało w 1372 roku. Prawa miejskie zostały odebrane w 1785 roku. Ponownie prawa miejskie zostały nadane w 1912 roku. Przed 1945 roku, Dębica należała do województwa krakowskiego, a po zakończeniu drugiej wojny światowej weszła w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. W okresie 1975–1998, miasto administracyjnie należało do województwa tarnowskiego. 

Powierzchnia miasta wynosi 33,83 km kwadratowe. W 2024 roku, populacja miasta wynosiła 42 600 mieszkańców. Tablice rejestracyjne; RDE, YDE. Miasto leży przy autostradzie A4 i DK Nr 94. Dębica leży w południowo-wschodniej Polsce i ma bardzo ciekawe położenie, na styku dwóch różnych krain geograficznych. Dębica leży na granicy krain geograficznych: Kotlina Sandomierska,  Pogórze Karpackie. Miasto leży nad rzeką Wisłoka. Północna część miasta jest lekko pofałdowana, z elewacją do 200 m. Natomiast południe miasta jest wyraźnie pagórkowate, z elewacją ponad 300 m. 

O historii miasta przypomina pomnik Kazimierza Wielkiego i Świętosława Gryfity stojący przed Ratuszem, w pobliżu Muzeum Regionalnego.

Dębica leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi sandomierskiej. Nie jest znana dokładna data powstania osady. W 1293 roku, pojawiła się pierwsza wzmianka pisana. Osada o nazwie „Dambicha”, była z nadania księcia Leszka Czarnego i trafiła do rodu Gryfitów. W 1305 roku, osada została zniszczona przez najazd Tatarski. Najeźdźcy spalili także drewniany kościół, który został odbudowany w 1318 roku. W 1358 roku, w odnowionym przywileju lokacyjnym, na prawie średzkim, a równocześnie dano przywilej targów we środy. Miasto leżało na szlaku z Krakowa do Lwowa i musiało konkurować z większymi wówczas miastami; Pilzno i Ropczyce. Miasto nawiedzały zarazy, pożary i najazdy; węgrów i tatarów. Tatarzy spalili całkowicie miasto w 1502 roku. Aby miasto się odrodziło, właściciele zwolnili mieszkańców z wszelkich opłat na 14 lat i pozwolili na darmowy wyrąb lasów. W efekcie, miasto szybko się odrodziło i przybyli tutaj liczni nowi rzemieślnicy. Byli krawcy, kuśnierze, kowale, kołodzieje, stolarze. Pod koniec XVI wieku, Dębica liczyła około 700 mieszkańców. Po potopie szwedzkim ocalało tylko 30 domów i około 200 mieszkańców. Po kolejnych wojnach, miasto stało się miastem ubogich rolników. Po I rozbiorze, decyzją władz austriackich, Dębica została pozbawiona całkowicie praw miejskich. Był tylko rynek i kilka drewnianych domów przy nim. W 1831 roku, mieszkańców zdziesiątkowała epidemia cholery. W 1846 roku, doszło do zamieszek związanych z rabacją galicyjską, sprytnie podsycaną przez zaborców. Zamordowano wtedy dziesięć osób. Niespodziewanie, doprowadzenie linii kolejowej spowodowało ożywienie miejscowości. W dniu 5 października 1855 roku, przyjechał z Krakowa do Dębicy pierwszy pociąg. Inne źródła podają datę 15 październik 1855 rok. Oficjalnego otwarcia linii kolejowej dokonano 25 lutego 1856 roku. Linię kolejową Kraków-Dębica przedłużono do Rzeszowa w 1858 roku. W 1887 roku, powstała również linia do Rozwadowa, obecnie dzielnica Stalowej Woli, przez Mielec, czyniąc z Dębicy ważny węzeł kolejowy. W 1887 roku, uzyskano zgodę rządu austriackiego na budowę linii kolejowej z Dębicy do Jasła, niestety do budowy tej linii nigdy nie doszło. W 1888 roku, otwarto drugi tor do Krakowa, a wkrótce zbudowany został też drugi tor w stronę Rzeszowa. W 1892 roku, koleje należące do Towarzystwa Uprzywilejowanej Galicyjskiej Kolei Żelaznej Karola Ludwika przeszły na własność państwa, a stacja w Dębicy aż do 1918 roku, podlegała pod krakowski okręg C.K. Austriackich Kolei Państwowych.

Kolej spowodowała, że teren Dębicy stały się atrakcyjny dla fundowania nowych zakładów przemysłowych. Rozwijał się handel. Dębica stała się ośrodkiem sprzedaży bydła, trzody chlewnej i koni, które koleją transportowano na Śląsk. W 1858 roku, kolejny pożar zniszczył połowę zabudowy miasta. Ale nie zahamowało to rozwoju. Około 1860 roku, w mieście było około 40; spółek, magazynów i sklepów. Były dwie karczmy z funkcją noclegów i podmiany koni. Funkcjonował młyn parowy i około 15 zakładów rzemieślniczych. Była drukarnia, poczta z telegrafem, posterunek policji i siedziba sądu powiatowego. Na ulicach można było spotkać także żandarmów. W 1900 roku, fundowano gimnazjum, które mieściło się w trzykondygnacyjnym gmachu. W 1881 roku, miasto miało 2 759 mieszkańców, 286 domów mieszkalnych i ponad 50 budynków innego typu. W rynku były już tylko murowane domy, choć rynek nie był wybrukowany. 

W 1918 roku, odrodziła się Rzeczypospolita Polska i Dębica weszła w jej skład. Wojna spowodowała znaczne zniszczenie. W rezultacie załamały się stosunki społeczne i było niezwykle wysokie bezrobocie. Na szczęście miasto się odbudowywało. Napłynęła nowa ludność Polska. W 1925 roku, utworzono rzeźnię, dzisiejsze Zakłady Mięsne Dębica, które dało zatrudnienie 150 osobom. Powstały cegielnie i tartaki. Z powodu budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego w Dębicy ulokowano fabrykę sztucznego kauczuku; Zakłady Chemiczne Dębica; wytwórnia kauczuku butadienowo-sodowego. Potem Polifarb Dębica. A obecnie Tikkurilla Beckers-Polifarb Dębica; producent farb, o kapitale szwedzkim i fińskim. Tak pozbywano się Polskich zakładów, pod rządami komunistów, masonów i folksdojczów. Podobnie stało się z firmą produkującą opony samochodowe, którą fundowano w 1939 roku. Obecnie zakład należy do koncernu Goodyear. Produkowane tutaj są opony do samochodów osobowych i ciężarowych. Marka „Dębica” jest nadal używana i znana, mimo że firma należy do globalnego koncernu Goodyear. W 1939 roku, liczba mieszkańców Dębicy przekroczyła 10 000. 

W 1939 roku, germańcy, moskale, słowacy i ukraińcy napadli na Rzeczypospolitą we Wschodniej Małopolsce. Dębica znalazła się pod okupacją germańską. Z fabryk wywieziono maszyny i urządzenia na zachód. Rozpoczął się terror. Były zsyłki do obozów koncentracyjnych i na roboty przymusowe. Mieszkańcy byli zmuszani do prac przymusowych na rzecz okupanta. Wielu mieszkańców zamordowano w obozie w Pustkowie lub w innych obozach. W obozie w Pustkowie zamordowano około 15 000 osób. W 1941 roku, germańcy na terenie miasta, utworzyli getto. Zgromadzono tam 12 000 żydów, obywateli Polskich. W okresie od lipca 1942 roku – do kwietnia 1943 roku, Polscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu zagłady w Bełżcu i tam zamordowani. Na terenie powiatu działali Polscy partyzanci. Przez całą okupację, Polacy ukrywali całe rodziny żydowskie. Ukryto setki żydów, którzy przeżyli germańską okupację. 

W latach drugiej wojny światowej węzeł w Dębicy został przebudowany. Rozbudowano stacje Dębica i Dębica Towarowa, wybudowano nowy posterunek odgałęźny Dębica Wschodnia z łącznicą omijającą Dębicę od wschodu oraz nową parowozownię.

W dniu 23 sierpnia 1944 roku, do Dębicy weszli sowieci. W walkach miasto zostało zniszczone w 40 %. Po wojnie wielu żołnierzy Polskiego podziemia padło ofiarą represji ze strony władz komunistycznych. W 1946 roku, komuniści zamordowali kilkunastu żołnierzy WiN. W dniu 7 listopada 1953 roku, na placu Zwycięstwa odsłonięto fałszywy pomnik wdzięczności wyzwolicielom sowieckim. Byli pracownicy, a ocaleni po wojnie, wrócili do swoich zakładów i szybko uruchomili produkcję. W 1975 roku, uruchomiono Kombinat Rolno-Przemysłowy Igloopol, który upadł w 1992 roku. 

Dębica jest ważnym ośrodkiem przemysłowym Polski południowo-wschodniej. Jest tutaj silnie rozwinięty przemysł gumowy oraz chemiczny. Między innymi funkcjonują tutaj: Firma Oponiarska „Dębica” SA, Tikkurilla Beckers-Polifarb Dębica, Fabryka Farb i Lakierów „Śnieżka” oraz firmy spożywcze; Zakłady Mięsne Dębica, Iglomeat-Sokołów, Animex Południe, Olimp Laboratories. W mieście siedzibę ma znany producent rowerów Romet. Znajduje się tu również Wytwórnia Urządzeń Chłodniczych „PZL Dębica” S.A. działająca na rynku od 1938 roku. Ponadto na terenie miasta funkcjonuje Obszar Przemysłowy Specjalnej Strefy Ekonomicznej „Euro-Park” Mielec. Znaczną część gospodarki stanowi sektor handlowy i transportowy. 

Ważnym momentem dla stacji była też elektryfikacja. Oficjalnie w dniu 25 maja 1963 roku, wjechał do Dębicy pierwszy pociąg elektryczny. 

W 2011 roku, rozpoczęto modernizację LK Nr 91 na odcinku Kraków – Rzeszów. Zakres prac objął też gruntowną przebudowę stacji w Dębicy; Uruchomione zostały nowoczesne urządzenia sterowania ruchem kolejowym. Powstał nowy układ torowy i perony. Zlikwidowano jeden peron, ten jednokrawędziowy przy budynku dworca. Zbudowano nowe przejścia podziemne. W 2016 roku, oddano do użytku wyremontowany budynek dworca, który zyskał całkiem nowy wygląd. Urząd Miasta uruchomił w nim punkt informacyjny. W dniu 1 marca 2019 roku, rozpoczęto remont LK Nr 25 na odcinku Mielec – Dębica. Po zakończeniu remontu na LK Nr 25 wznowiono ruch pociągów towarowych w dniu 1 września 2020 roku, na odcinku Mielec-Kochanówka Pustków i w dniu 13 czerwca 2021 roku, na odcinku Kochanówka Pustków-Dębica. W dniu 1 września 2021 roku, po 12-letniej przerwie został wznowiony ruch pociągów pasażerskich na linii kolejowej z Dębicy do Mielca. We wrześniu 2024 roku, spółka PKP InterCity poinformowała o powrocie kolejowych pasażerskich połączeń dalekobieżnych na LK Nr 25 na odcinku Dębica – Mielec – Tarnobrzeg, w postaci pociągu InterCity „Hetman” relacji Kraków Główny – Hrubieszów Miasto, co nastąpiło zgodnie z zapowiedziami w dniu 15 grudnia 2024 roku.

Stacja kolejowa Dębica.

Adres: ulica Kolejowa 1, 39-200 Dębica. Współrzędne geograficzne: 50.051N 21.411E. elewacja 195 m. 

Stacja została uruchomiona w 1856 roku. Początkowo budynki stacyjne były drewniane. W okresie 1863–1867, wybudowany został murowany dworzec. W kolejnych latach zbudowano kolejne budynki kolejowe. W północnej części równi stacyjnej zbudowano wieżę wodną, murowaną, prostokątną, z dwoma zbiornikami. Jest to klasyczna, XIX-wieczna wieża, typowa dla kolei austriackiej. Budynek stoi do chwili obecnej (2026 rok).

Około 1965 roku, zabytkowy dworzec został przebudowany i stracił zupełnie swą pierwotną architektoniczną formę. W styczniu 2015 roku, rozpoczął się generalny remont głównego budynku dworca. Zakres prac objął głównie wnętrze. Przy poczekalni zlokalizowano nowe toalety, kasy oraz część usługowo-gastronomiczną. Wymieniono zostały również okna, drzwi, instalacje wewnętrzne, pokrycia dachowe oraz stropy w skrzydłach budynku. Odnowiona została elewacja budynku. Wykonano ją z płyt piaskowca. Przejście pomiędzy budynkiem a pawilonem, w którym mieszczą się toalety, zostało zadaszone. Uporządkowano cały teren wokół dworca. W grudniu 2015 roku, część pasażerska został udostępniona podróżnym. 

W budynku dworca umieszczono; dwie kasy biletowe, punkt sprzedaży biletów miejskich, bar Anatolia, biuro turystyczne WAGABUNDA (bilety lotnicze, promowe, autobusowe, wczasy, obozy, kolonie), kiosk – salon prasowy, sklep, expres bar, lodziarnia, salon fryzjerski. Nad głównym wejściem umieszczono cyfrowy zegar, a na dachu podświetlony napis PKP DWORZEC KOLEJOWY. Od strony peronów umieszczono napisy PKP DĘBICA oraz identyczny cyfrowy zegar. 

Przed dworcem plac dworcowy został przebudowany. Zbudowano rondo imieniem Sybiraków i jest pomnik Sybiraków. Są parkingi samochodowe, w tym dziki parking na niezagospodarowanym terenie. Są przystanki autobusowe z długą wiatą przy ulicy Głowckiego i postój TAXI. Nieco dalej, przy ulicy Głowackiego jest budynek Poczta Polska. Przed dworcem są liczne kioski i punkty usługowe oraz dom handlowy Jubilatka.

Stacja obecnie pełni rolę dworca regionalnego. Ruch kolejowy jest obsługiwany przez nastawnię „Db”, za pomocą komputerowych urządzeń. Układ torowy stacji osobowej i towarowej jest bardzo rozbudowany. Są liczne bocznice kolejowe, które prowadzą do zakładów: Firma Oponiarska Dębica, była bocznica wojskowa 33. Batalion Lekkiej Piechoty WOT, Zakład Usług Meblarskich, Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej, Dębicki Park Przemysłowy. We wschodniej części miasta znajduje się przystanek osobowy  Dębica Wschodnia, który ma dwa perony jednokrawędziowe. 

Na stacji Dębica są dwa perony wyspowe i cztery krawędzie peronowe. Stare perony były przesunięte w kierunku wschodnim. Były typu niskiego, o nawierzchni z płytek chodnikowych. Były zadaszenia o długości około 30 m. Było oświetlenie, ławki, nagłośnienie. Nowe perony; Peron 1 i 2 są identyczne. Są wejścia z obu krańców. Perony mają długość aż 400 m, a ich długość wynika z lokalizacji wejść na perony. Na każdym peronie umieszczono cztery wiaty przystankowe. Nawierzchnia peronów jest wyłożona kostka betonową. Krawędzie peronowe zostały wyłożone bordowymi płytami, z żółtymi liniami ostrzegawczymi i guzikami. Jest oświetlenie, system audio, tablice informacyjne i gabloty z dynamiczną informacją kolejową. 

Z jednej i drugiej strony stacji osobowej, pod torami przebiegają ulice; Fabryczna (na zachodzie) i Kościuszki (na wschodzie). W ostatnich latach oba wiadukty zostały wyremontowane. Są tutaj jezdnie i chodniki. Do tunelu ulicy Fabryczna zbudowano zejścia (schody i windy) z Peronu 1 i 2. Tunel pasażerski został wyremontowany. Łączy on plac dworcowy, Peron 1 i 2 oraz ulicę Słoneczna. Przy ulicy Słoneczna, obok historycznej wieży wodnej, zbudowano nowy parking dla 128 samochodów osobowych, w tym 6 miejsc dla inwalidów. W kierunku wschodnim zbudowano plac przystanków autobusowych. Poprzednio był przejazd kolejowy w ciągu ulicy Fabryczna. W pobliżu znajdowała się żelbetonowa kładka dla pieszych nad torami. Kładka została rozebrana.

Przez stację przebiegają dwie linie kolejowe; LK Nr 25 Łódź Kaliska – Dębica. LK Nr 91 Kraków Główny – Medyka. Przez stację osobową przebiega 7 torów przelotowych. 

Ruch osobowy na stacji Dębica systematycznie wzrasta i jest to ewenement na skalę Polski. Nawet pandemia chińskiego wirusa, nie wstrzymała rozwoju. W 2018 roku, stacja obsługiwała 1 500 pasażerów na dobę. W 2022 roku, stacja obsłużyła 2 300 pasażerów w ciągu doby. W 2023 roku, stacja obsłużyła 2 900 pasażerów w ciągu doby. W dniu 5 maja 2026 roku, ze stacji odjechało 96 pociągów osobowych. Można było pojechać do stacji: Bohumin, Frankfurt/Oder, Gdynia Główna, Horka, Hrubieszów Miasto, Kołobrzeg, Kraków Główny, Lublin Główny, Mielec, Padew, Poznań Główny, Przemyśl Główny, Rzeszów Główny, Sławno, Stalowa Wola Rozwadów, Szczecin Główny, Świnoujście, Tarnów, Wrocław Główny, Zebrzydowice, Zielona Góra Główna. 

Obok lokomotywowni ustawiono pomnik techniki Px48-1921.

Opracował Karol Placha Hetman