Ostrów Wielkopolski 2026-04-29

Lokomotywa Parowa TKi3-120.

Lokomotywa Parowa TKi3 to był parowóz używany Polsce. Parowóz miał pruskie oznaczenie T9-3, a potem germańskie oznaczenie 91-3-18. Lokomotywy były produkowane przez zakłady; Henschel, Union Gießerei Kőnigsberg (Gdańsk), Jung i inne. Lokomotywa należała do uniwersalnych tendrzaków i była produkowana w okresie 1901-1914. Zbudowano ponad 2 200 egzemplarzy, głównie dla Królewsko – Pruskiego Zarządu Kolejowego ale także dla Kolei Alzacko – Lotaryńskich i innych kolei prywatnych. Według innych źródeł zbudowano 2055 egzemplarzy lub 2060 egzemplarzy. 

Lokomotywy TKi3 były wykorzystywane do lekkich pociągów osobowych i towarowych, o masie do 400-500 ton, głównie na liniach lokalnych i na małych odległościach, do 50 km. Były to krótkie szlaki, ale z trudnymi profilami przebiegu. Lokomotywy TKi3 były także wykorzystywane do prac manewrowych na dużych stacjach i bocznicach zakładowych. Lokomotywy TKi3 były także eksploatowane na terenach Rozbiorowej Polski. Można było je spotkać w; Poznaniu, Gdańsku, Katowicach i Wrocławiu. W okresie wielkiej wojny światowej, podążając za frontem, lokomotywy TKi3 trafiły na tory zaboru moskiewskiego i pracowały na przykład w Skierniewicach i w Warszawie. W 1920 roku, w ramach reparacji wojennych, Odrodzona Rzeczypospolita otrzymała 320 egzemplarzy lokomotyw, które w PKP oznaczono TKi3. Lokomotywy pracowały we wszystkich dyrekcjach PKP. 

Po drugiej wojnie światowej, w 1945 roku, w PKP pozostało 213 egzemplarzy. Od końca 40-lat XX wieku, lokomotywy były stopniowo spisywane ze stanu. Głównym powodem była praca lokomotywy na parę nasyconą. Kocioł nie miał przegrzewacza, dlatego pojazd był mało ekonomiczny. W dodatku była tendencja do zestawiania długich i ciężkich składów kolejowych, dla ciężkich lokomotyw parowych. Część lokomotyw przekazano na bocznice zakładów przemysłowych; hut, kopalni, elektrowni. Kilkadziesiąt przebudowano na lokomotywy bezogniowe, dla zakładów chemicznych. Ostatni egzemplarz serii TKi3 PKP został wygaszony w 1969 roku. W przemyśle lokomotywy TKi3 pracowały do 1979 roku. Do dziś w Polsce zachowało się 5 tego typu lokomotyw. Według dostępnych informacji w PKP pracowało; 1947 rok – 213 egzemplarzy. 1950 rok – 202 egzemplarzy. 1955 rok – 165 egzemplarzy. 1960 rok – 71 egzemplarzy. 1965 rok – 46 egzemplarzy. 

Lokomotywy TKi3 były lubiane przez kolejarzy. Przy swojej maksymalnej prędkości miały spokojny bieg. Lokomotywy miały z przodu wózek Kraussa-Helmholtza, łączący za pomocą dyszla oś toczną z pierwszą osią wiązaną. Czop skrętu umieszczono w ten sposób, że oś wiązana miała większy przesuw boczny (27 mm) niż oś toczna (20 mm). Poprawiało to udział pierwszej osi wiązanej w prowadzeniu parowozu podczas przechodzenia przez łuki. Zbiorniki na wodę parowozu TKi3 były większe od poprzedników, co pozwalało na przejechanie dystansu 70-100 km. 

Kilkadziesiąt parowozów TKi3 przebudowano na lokomotywy bezogniowe, dla zakładów chemicznych. Układ napędowy był identyczny jak lokomotyw zwykłych. W miejscu kotła zamontowano zbiornik ciśnieniowy dla pary. Zbiornik miał średnicę 1,80 m i długość 7,65 m. Pojemność 12 m3. Przy uruchamianiu parowozu zbiornik był częściowo napełniany wodą, a potem ładowany parą ze stacjonarnej kotłowni zakładowej. Zbiorniki były produkowane w ZNTK Wrocław oraz w fabryce kotłów w Sosnowcu.

Parowóz TKi3-120.

Germański typ T9\3 (KPEV). Szerokość toru 1434 mm. Układ osi i silników 1’Cn2t. Numer fabryczny 2110. Rok produkcji 1914. Kolejne oznaczenia lokomotywy; KPEV: Posen 7346, Osten 7346 (od 1920 roku). DRB: 91 1790 (od 1925 roku). Pierwszy kocioł Union-Gießerei, Lokomotivfabrik & Schiffswerft, Königsberg. Nr fabryczny 2110. Rok produkcji 1914. Kocioł obecny Henschel & Sohn, Kassel. Numer fabryczny 7175. Rok produkcji 1905. Kotły wodne bez przegrzewacza, na parę nasyconą.

Przebieg służby. Od 1914 roku, KPEV. Od 1920 roku, DRB. Od 1945 roku, na stanie PKP. Od 1947 roku, Poznań Główny Towarowy. Od 1947 roku, Wągrowiec. Od 1948 roku, Gniezno. Od 1953 roku, Zbąszynek. Od 1957 roku, Leszno. Od marca 1962 roku, Żagań. Od września 1962 roku, Zakłady Metalowe w Szprotawie, dzierżawa. Od 1963 roku, Leszno. Od 1964 roku, Ostrów Wielkopolski. W maju 1966 roku, lokomotywę wycofano z eksploatacji. W sierpniu 1966 roku, skreślenie z inwentarza. W 1978 roku, lokomotywa przekazana do Nowych Skalmierzyc. W 1987 roku, przekazana do Ostrowa Wielkopolskiego. Po renowacji ustawiona jako pomnik techniki. W 2026 roku, w trakcie kolejnej renowacji.

Malowanie; Lokomotywa została pomalowana na czarno, z elementami pomalowanymi na czerwono. Skrzynie wodne pomalowane na zielono. Boki budki maszynisty pomalowano na zielono. Koła i wiązary pomalowane na czerwono z białymi obręczami.

Dane T-T parowozu TKi3:

Układ osi 1-3-0, 1’C. Szerokość toru 1435 mm. Ciśnienie w kotle 12 atm. Kocioł nie ma przegrzewacza. Powierzchnia ogrzewalna kotła 107 m2. Powierzchnia rusztu 1,53 m2. Silnik typu bliźniaczego. Moc znamionowa 470 KM (345 kW). Średnica kół napędnych 1,35 m. Średnica kół tocznych 1,00 m. Prędkość konstrukcyjna 65 km//h. Siła pociągową 8 900 kg. Masa służbową 59 900 kg. Zapas węgla 2 000 kg.  Zapas wody 7 m3. Skrzynie wodne spawane lub nitowane.

Opracował Karol Placha Hetman