Zawiercie 2026-04-17
Miasto Zawiercie
Miasto Zawiercie nazywane jest „Bramą Jury”. Tutaj rozpoczynają się liczne szlaki turystyczne na centralną część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Jest to teren bardzo zielony i urozmaicony. Położone na pograniczu regionów przemysłowych i bardzo atrakcyjnych terenów przyrodniczych. Zawiercie to jest spokojne miasto do życia, bez wielkiego zgiełku i tańsze w egzystencji niż inne miasta w Polsce.
W dodatku, na terenie wsi Kromołów, która jest częścią miasta Zawiercie, swoje źródła ma rzeka Warta. Są to źródła krasowe, typowe dla terenów wapiennych. Rzeka Warta wypływa z niewielkiego obszaru źródeł. Miejsce jest zagospodarowane i oznaczone jako początek rzeki Warta. Rzeka Warta jest jedną z najważniejszych i najdłuższych rzek w Polsce i uchodzi do Odra. Rzeka ma długość 808 km. Tutaj także swoje źródło ma rzeka Czarna Przemsza, w dzielnicy Bzów. Rzeki płyną początkowo jedną doliną, a następnie, rozdzielone są przez Kuestę Jurajską, zamieniają się w dopływy odpowiednio Odry i Wisły. Miasto leży zatem w dorzeczu dwóch głównych rzek Polski jednocześnie.
Miasto Zawiercie jest położone w województwie śląskim, na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej. Miasto należy do powiatu zawierciańskiego. Stary Rynek znajduje się w zachodniej części miasta. Jest ograniczony linią kolejową, drogą krajową Nr 78 oraz ulicami: Zachodnią, Cerefisko i Podmiejską. Zawiercie jest historycznie i geograficznie zaliczane do szeroko pojętego Zagłębia Dąbrowskiego i często określane, jako jego północna granica. Długi okres podległości tych terenów pod zabór moskiewski miał wpływ na rozwój tej części Rzeczypospolitej. Populacja Zawiercia wynosi obecnie około 46 106 osób (2023 rok). Powierzchnia miasta wynosi 85,29 km2. Elewacja miasta wynosi 300-400 m. Tablice rejestracyjne pojazdów SZA.
W Zawierciu znajdują się zakłady przemysłu ciężkiego; huta żelaza i odlewnia żeliwa oraz do niedawna, zakłady przemysłu włókienniczego i szklarskiego. Funkcjonowała tutaj huta szkła, która produkowała szkło kryształowe. Obok Zawiercia znajdują się pokłady rud cynku, ołowiu i srebra, a także pewne ilości uranu, które nie są eksploatowane. Kiedyś wydobywano także rudy żelaza i węgiel brunatny.
Miasto prawa miejskie otrzymało w dniu 1 lipca 1915 roku. W okresie 1975–1998, Zawiercie administracyjnie należało do województwa katowickiego, a w Drugiej Rzeczypospolitej było częścią województwa kieleckiego. Zawiercie leży w dawnej Ziemi Krakowskiej, stanowiącej część historycznej Małopolski.
Osada istniała już w XV wieku. Była wymieniona już w dokumencie w języku łacińskim, gdzie zapisano, że w tej osadzie funkcjonowały już dwie kuźnie. W 1437 roku, w innym dokumencie osada została wymieniona jako Zawiercze. Etymologia nazwy Zawiercie pochodzi od wyrażenia przyimkowego „za Wartą”, czyli osady leżącej za rzeką Warta. Sama nazwa „Warta” pochodzi natomiast od rzeczownika „wart”, oznaczającego wartki prąd rzeki. Co ciekawe, Zawiercie z czasem wchłonęło w swoje granice i administrację osady, które powstały wcześniej, bo już w XII/XIII wieku. Zawiercie powstało w procesie urbanizacji, czyli rozbudowy i połączenia innych miejscowości w jeden organizm miejski. Na tym obszarze funkcjonowały karczmy, warsztaty rzemieślnicze, kuźnie i dymarki. Wydobywano węgiel brunatny i rudy metali; cynku, ołowiu i żelaza. Na ich potrzeby fundowano tartaki. Były trakty handlowe. Teren był swoistym tyglem, gdzie jedne organizmy powstawały, a inne zamierały. Były częste migracje ludności. W poszczególnych osadach, pierwszymi administratorami byli sołtysi, którzy pobierali podatki w imieniu właściciela. Najstarszą osadą był Kromołów ze źródłami rzeki Warty, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1193 roku. Z uwagi na stosunkowo dużą populację mieszkańców w XIX wieku, rozwinęło się sukiennictwo i tkactwo. Istotnym elementem rozwoju tego obszaru była religia rzymsko-katolicka, która została zaszczepiona z Krakowa.
W 1795 roku, po III rozbiorze Polski tereny obecnego Zawiercia weszły w skład germańskiej prowincji Nowy Śląsk. Z uwagi na wojny napoleońskie, po zwycięskim dla Polaków powstaniu wielkopolskim (1806 roku), miejscowość znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego, w okresie 1807-1815. W 1815 roku, po kongresie wiedeńskim, Zawiercie należało do Królestwa Polskiego znajdującego się w granicach państwa moskiewskiego.
Na rozwój Zawiercia wpłynęła biegnąca przez miejscowość Kolej Warszawsko-Wiedeńska oraz rozbudowana sieć dróg utwardzonych. W dniu 1 grudnia 1847 roku, przez Zawiercie po raz pierwszy przejechał pociąg. Początkowo linia była jednotorowa. Ruch kolejowy dwutorowy z Koluszek do Ząbkowic, został uruchomiony w 1881 roku. Stacja i dworzec II klasy zostały uruchomione w 1890 roku. W kwietniu 1914 roku, został oddany do użytku obecny dworzec kolejowy.
Około 1870 roku, w miejscowości fundowano pierwszą fabrykę; Fabrykę Szkła S.A. Reich i Spółka. W tym samym czasie, przędzalnia bawełny została rozbudowana do dużej fabryki, przez germańskich berlińskich żydów. W 1875 roku, została fundowana fabryka sztucznej wełny. Jest rzeczą charakterystyczną, że wiele zakładów i fabryk sytuowano w pobliżu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, a dla odległych od linii kolejowych fabryk budowano bocznice kolejowe. Do końca XIX wieku, założono około 15 kopalni, hut, fabryk i zakładów przemysłowych. W 1878 roku, rozpoczęto budowę pierwszego osiedla robotniczego. Zbudowano szkoły, kaplice i kościoły. W 1894 roku, w fabryce tkanin doszło do pierwszego strajku robotników, który zakończył się wyrzuceniem na bruk kilkuset robotników.
W okresie wielkiej wojny światowej w Zawierciu wzrosło bezrobocie. Ludność cierpiała na brak żywności, po którą wyjeżdżano do zaboru austriackiego, gdzie żywność była dużo tańsza. Po 1918 roku, Zawiercie znalazło się w granicach odrodzonej Rzeczypospolitej i znalazło się w województwie kieleckim. Sytuacja ekonomiczna mieszkańców była zła. Upadło wiele zakładów pracy i Zawiercie nazywano miastem bezrobotnych. 3/4 mieszkańców korzystało z pomocy socjalnej. Był to główny powód rozwoju komunistycznych idei. W 1928 roku, w wyborach lokalnych, na komunistów głosowało 25 % mieszkańców. W dniu 18 kwietnia 1930 roku, doszło do „Krwawego Piątku”. Bezrobotni oczekiwali wypłaty zasiłków. Bezrobotni poszli do magistratu i po odmowie wypłaty zasiłków, bezrobotni zdobyli magistrat. Użyto policji i na ulicach doszło do walk, w których udział wzięło 3 500 osób. Zginęły 3 osoby, w dziesiątki było rannych. Dopiero w 1936 roku, sytuacja zaczęła się poprawiać. Otwarto nowe fabryki, a stare zatrudniły nowych robotników.
W dniu 1 września 1939 roku, germańcy rozpoczęli drugą wojnę światową, razem ze swoimi braćmi moskali. Zawiercie włączono do germani; prowincja Śląsk, rejencja Opole. Na terenie Zawiercia działał Polski ruch oporu. W dniu 20 stycznia 1945 roku, do miasta weszli sowieci; 125 Dywizji Piechoty 21 Armii 1 Frontu Ukraińskiego.
Okres po drugiej wojnie światowej to okres rozwoju miasta. W kwietniu i maju 1945 roku, produkcję podjęły fabryki „Poręba” i „Ferrum”, a w czerwcu 1945 roku, uruchomiono Hutę Szkła, natomiast w lutym 1945 roku, hutę „Zawiercie”. Jednak aprowizacja miasta była bardzo zła. Robotnikom nie wypłacano pensji na czas. Okres 1945-1947, to czas protestów i strajków. Sytuacja poprawiła się dopiero w 1948 roku, kiedy chętnym dano w dzierżawę działki na ogródki warzywne. Do 1960 roku, trwała odbudowa miasta po zniszczeniach wojennych. Wyremontowano wiele budynków mieszkalnych i zbudowano nowe osiedla. W 1948 roku, Zawiercie stało się powiatem miejskim. W 60-latach XX wieku, przez rzekę Warta przerzucono cztery mosty. W mieście funkcjonowało 9 szkół podstawowych, 10 zawodowych, 2 licea ogólnokształcące, basen pływacki, 3 szpitale i kilkanaście przychodni zdrowia. Powstały nowe zakłady pracy.
W 1989 roku, w Polsce nastąpiła transformacja ustrojowa. W rzeczywistości, byli komuniści stali się biznesmenami, a społeczeństwo zostało po raz kolejny okradzione. Po upadku wielu zakładów pracy, znaczny odsetek robotników straciło prace. W efekcie władze w Polsce nadal sprawują pos-komuniści, folksdojcze i masoni. W 90-latach XX wieku, uwydatniły się trudne problemy znalezienia pracy i zdobycia mieszkania. Przestało funkcjonować budownictwo komunalne i zakładowe. Od 1999 roku, miasto jest stolicą powiatu zawierciańskiego. Dopiero w XXI wieku
Cennym zabytkiem Zawiercia jest bazylika pod wezwaniem świętych Apostołów Piotra i Pawła, z 1896 roku. Zabytkiem jest dawna łaźnia na zabytkowym osiedlu robotniczym TAZ. Osiedle robotnicze TAZ z przełomu XIX i XX wieku. Kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy i świętego Floriana. Kościół pod wezwaniem świetego Mikołaja. Dworzec kolejowy. Szkoła Podstawowa Nr 2 imieniem Stanisława Szymańskiego.
Kolej w Zawierciu.
Adres; ulica Grunwaldzka 2, 42-400 Zawiercie. Współrzędne geograficzne; 50,480N 19. 423E. Elewacja 330 m.
Kolej Warszawsko-Wiedeńska wpłynęła na rozwój miasta. W dniu 1 grudnia 1847 roku, przez Zawiercie po raz pierwszy przejechał pociąg. Ale stacja została zbudowana dopiero w 1890 roku. Już w 1870 roku, zbudowano pierwsze bocznice do zakładów przemysłowych. Germańcy nazwali stacje Warthenau. Początkowo linia była jednotorowa. Ruch kolejowy dwutorowy z Koluszek do Ząbkowic uruchomiono w 1881 roku. Stacja i dworzec II klasy zostały uruchomione w 1890 roku. W kwietniu 1914 roku, został oddany do użytku obecny dworzec kolejowy.
Linie kolejowe: LK Nr 1 Warszawa Centralna – Częstochowa – Katowice. LK Nr 4 Grodzisk Mazowiecki – Zawiercie, CMK. LK Nr 160 Zawiercie – Dąbrowa Górnicza Ząbkowice. LK Nr 182 Tarnowskie Góry – Lotnisko Katowice Pyrzowice – Zawiercie. LK Nr 186 Zawiercie – Dąbrowa Górnicza Ząbkowice.
W mieście Zawiercie znajdują się trzy stacje kolejowe: Zawiercie obsługuje pociągi lokalne oraz dalekobieżne, w tym międzynarodowe do Budapesztu, Bratysławy, Pragi i Wiednia. Zawiercie Borowe Pole obsługuje tylko pociągi lokalne na trasie Częstochowa – Gliwice. Zawiercie Kądzielów jest na linii kolejowej Nr 182.
Według klasyfikacji PKP stacja Zawiercie ma kategorię dworca regionalnego. Na stacji zatrzymują się wszystkie pociągi obsługiwane przez PKP IC: Express InterCity Premium, Express InterCity, Intercity, TLK oraz wszystkie pociągi uruchamiane przez Koleje Śląskie. W 2017 roku, stacja obsłużyła 1 350 500 pasażerów. W 2024 roku, stacja obsłużyła 1 790 000 pasażerów.
Dworzec. Pierwszy budynek dworca powstał w 1872 roku. Budynek był drewniany i szybko okazał się za mały. W 1890 roku, zbudowano nowy budynek dworca, tym razem murowany. W okresie 1910-1913, z okazji 300-lat panowania dynastii Romanowów (moskiewska mafia) zdecydowano o budowie nowego dworca. Budynek oddano do użytku wiosną 1914 roku. Zaprojektował go inżynier Czesław Domaniewski, główny architekt Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i Warszawsko-Kaliskiej. Od 1933 roku, w dworcowych pomieszczeniach znalazł swoją siedzibę, między innymi teatr „Baj-Baju” oraz świetlica dla dzieci i młodzieży. Budynek okazał się mieć na tyle solidną konstrukcję, że nie zaszkodził mu nawet wybuch wagonów z amunicją, w dniu 2 czerwca 1945 roku. Obiekt przebudowano w 70-latach i 80-latach XX wieku. Budynek był kilkakrotnie remontowany i modernizowany. Ostatni remont dworca przeprowadzono w 2012 roku.
Budynek dworca kolejowego na stacji Zawiercie to przykład klasycznej architektury kolejowej z przełomu XIX i XX wieku, później modernizowanej, ale zachowującej historyczny charakter. Budowla przypomina pałac. Dworzec ma wydłużoną, prostokątną bryłę, ustawioną równolegle do torów. Jest to budynek murowany, otynkowany, malowany najczęściej w jasnych kolorach. Styl jest typowy dla kolei warszawsko-wiedeńskiej. Dach jest dwuspadowy, stosunkowo wysoki, pokryty materiałem imitującym dachówkę. Detale architektoniczne; zastosowano symetryczną kompozycję fasady. Środkowy ryzalit jest zdecydowanie wysunięty z narożnymi wieżami i licznymi zdobieniami. W górze umieszczono napis Dworzec Kolejowy i duży zegar z białym cyferblatem. Główne wejście wyposażono w szerokie podejście z trzema stopniami. Budynek wyposażono w duże prostokątne okna, które zostały wyposażone proste zdobienia wokół bez dużego przepychu. We wnętrzu umieszczono hol główny (poczekalnia), kasy biletowe, przejście na perony tunelem lub dojściem naziemnym. Dostosowano wnętrza do współczesnych standardów. Poprawiono dostępność dla osób z niepełnosprawnościami. Mimo to zachowano historyczny układ i ogólny wygląd bryły. Budynek ma około 90 m długości × 15 m szerokości × 11 m wysokości. Przed budynkiem znajduje się plac dworcowy oraz przystanki autobusowe i parking.
Typowe perony powstały w 1911 roku i jednocześnie zbudowano tunel dla pasażerów. W tym samym czasie, zbudowano wiadukt pod torami, aby poprowadzić tam ulice. Obecnie (2026 rok) na stacji są trzy perony. Peron 1 znajduje się od strony dworca. Peron ma długość 300 m i zadaszenie o długości 137 m. Peron 2 jest peronem wyspowym i ma długość 262 m, a historyczne zadaszenie ma długość 166 m. Peron 3 jest także peronem wyspowym i ma zadaszenie o długości 180 m. Wszystkie perony mają bordowe płyty prefabrykowane krawędziowe. Resztę nawierzchni wykonano z betonowej kostki.
W 2009 roku, zakończono przebudowę głowic rozjazdowych na stacji. Pozwoliło to na przejazd pociągów przez stację z prędkością do 100 km/h, a nie jak poprzednio tylko 40 km/h. W 2012 roku, przebudowano perony. W październiku 2020 roku, przeprowadzono remont linii kolejowej Nr 182 Tarnowskie Góry – Zawiercie. Remont był spowodowany uruchomieniem połączeń osobowych na Lotnisko. Na stacji Zawiercie, dla tego zadania, zlikwidowano Peron 4, a zbudowano nowy Peron 3, który teraz jest typu wyspowego. Pociągi kursujące w relacji Katowice – Zawiercie – Lotnisko, na stacji Zawiercie zmieniają czoło jazdy.
W dniu 16 kwietnia 2026 roku, ze stacji Zawiercie odjechało 170 pociągów osobowych. Można było pojechać do stacji: Białystok, Bielsko-Biała Główna, Bohumin, Bydgoszcz Główna, Chorzów Batory, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Gdynia Główna, Gliwice, Katowice, Kielce Główne, Kraków Główny, Kraków Płaszów, Lublin Główny, Łazy, Olsztyn Główny, Płock, Poznań Główny, Praha hl.n., Praha-Zahradní Město, Przemyśl Główny, Racibórz, Sławno, Szczecin Główny, Świnoujście, Tarnowskie Góry, Warszawa Wschodnia, Zakopane, Zebrzydowice, Żywiec.
Opracował Karol Placha Hetman