Środa Wielkopolska 2026-04-08
Środa Wielkopolska to miasto w środkowej Wielkopolsce, położone w odległości zaledwie 35 km od Poznania. Miasto jest siedzibą powiatu i ważnym lokalnym ośrodkiem administracyjnym oraz usługowym. Powiat Średzki. Gmina Środa Wielkopolska. Miasto ma długą historię sięgającą średniowiecza. Osada była znana z targów odbywających się w środy. Stąd nazwa osady. Zachował się tu układ rynku oraz zabytkowa zabudowa. Dziś miasto łączy tradycyjny charakter z rozwijającą się infrastrukturą i dobrym połączeniem z Poznań. Powierzchnia miasta wynosi 17,98 km2. Populacja miasta wynosi 24 339 mieszkańców, w 2023 roku. Tablice rejestracyjne pojazdów to PSR. Miasto znajduje się na obszarze Niziny Wielkopolskiej, na terenach równinnych o charakterze rolniczym. Leży w regionie historycznym Wielkopolski, w dorzeczu Warty. Przez miasto przepływa niewielka rzeka: Moskawa, która jest dopływem rzeki Warta. W okolicy znajdują się także małe cieki, typowe dla terenów rolniczych. Na tym obszarze nie występują jeziora. W 1972 roku, na rzece Maskawa utworzono sztuczny zbiornik retencyjny, o powierzchni 47 hektarów.
Historia
Miasto Środa Wielkopolska do dnia 14 lutego 1968 roku, nosiło nazwę Środa. Osada była miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. W XVI wieku, miasto leżało w powiecie pyzdrskim województwa kaliskiego. Miasto było miejscem obrad sejmików ziemskich województwa poznańskiego i województwa kaliskiego, aż do XVIII wieku.
Osada pod nazwą Sroda jest wymieniona w łacińskim dokumencie wydanym w Poznaniu w 1281 roku, podpisanym przez Króla Polskiego Przemysława II. Osada będąc częścią większej grupy grodów, wyspecjalizowała się w handlu. Targ był zlokalizowany przy zbiegu dzisiejszych ulic Dąbrowskiego i Lipowej. W XI wieku, prawdopodobnie w osadzie zbudowano kamienny kościół pod wezwaniem świętego Idziego, który nie przetrwał. W tym czasie, ważniejszym ośrodkiem był Giecz, który był siedzibą kasztelani. Ale Środa Wielkopolska stopniowo uzyskiwała przewagę dzięki wzrastającemu znaczeniu handlu. Nieco zmieniły się szlaki komunikacyjne. Data lokacji Środy Wielkopolskiej nie jest znana, bo dokumenty zaginęły, przypuszczalnie podczas pożaru. Przyjmuje się, że było to w okresie pomiędzy 1253-1281. Najbardziej prawdopodobna jest data 1261 roku. Przyjmuje się, że lokacja nastąpiła na tak zwanym „korzeniu”, to znaczy, że nie było tutaj wcześniej osady. Istniejąca osada była w odległości około 550 m, w kierunku zachodnim. Dzięki temu można było zaplanować układ przestrzenny miasta. Centrum miasta stanowił kwadratowy plac o wymiarach 70 m x 70 m. Na północ od placu zbudowano kościół katolicki, który był drewniany. Po przeciwnej stronie placu zbudowano zamek starosty. Miasto otoczono wałem drewniano-ziemnym, a potem murem. Miasto otrzymało trzy bramy, na głównych traktach. Do miasta sprowadzono OO Dominikanów. Zbudowano klasztor i kościół pod wezwaniem świętego Krzyża. Król Polski Władysław Jagiełło, fundował nową farę, którą zbudowano w okresie 1423-1428. Fara została podniesiona do rangi kolegiaty i w 1422 roku, przy kolegiacie fundowano szkołę. Miasto kilka razy napadli i zniszczyli krzyżacy, którym pomyliły się zadania do jakich zostali sprowadzeni do Rzeczypospolitej. W XV wieku, miasto było jednym z najbogatszych w całej Wielkopolsce.
W 1587 roku, sejmiki województwa poznańskiego i kaliskiego, w Środzie Wielkopolskiej zatwierdziły wybór na Króla Polski Zygmunta III. Sejmiki w Środzie Wielkopolskiej odbywały się od 1378 roku, aż do rozbiorów Rzeczypospolitej. W 1622 roku, miasto miało przedmieścia, folwark Pólko i 6 wsi. W tym czasie, populacja miasta wynosiła aż 2 000 mieszkańców. Było 98 rzemieślników i 50 mieszczan trudniących się rolnictwem. Byli szewcy, tkacze, rzeźnicy, szynkarze, piekarze, piwowarzy, młynarze. Młyny były wyposażone kierat napędzany końmi. W połowie XVI wieku, na przedmieściach ustawiono młyny wiatrakowe.
Rozwój miasta powstrzymał potop szwedzki i kolejne wojny. Szwedzi zniszczyli 65 % domów w granicach miasta i 90 % poza murami. Zamordowano około 50 % populacji miasta. Prawdopodobnie w dniu 15 lutego 1793 roku, po II rozbiorze Polski do miasta wkroczyła armia germańska i Wielkopolska została włączyła do zaboru germańskiego. Utworzono wówczas Prusy Południowe. W 1796 roku, dokonano ostatecznej rozbiórki murów miejskich, które nie spełniały już funkcji obronnych. Nastąpił czas silnej germanizacji. Językiem urzędowym został germański. Nowa polityka doprowadziła do likwidacji kościołów katolickich. W 1815 roku, dokonano sekularyzacji klasztoru. Zamknięto szkołę przyklasztorną. Szykanowano księży katolickich. Bieda na wsi doprowadziła do napływu ludności wiejskiej do miast i miasteczek. Nastąpiło także osadnictwo germańskie. Osadnicy wprowadzili zamęt religijny, przynosząc nowinki i nazywając siebie ewangelikami. Aby upokorzyć ludność Polską, ludności żydowskiej przyznano większe prawa. W 1900 roku, miasto liczyło 6 000 mieszkańców, w większości to była biedoty.
W efekcie wybuchły powstania wielkopolskie w 1794 roku oraz 1806 roku. W wyniku drugiego powstania Wielkopolskę przyłączono do Księstwa Warszawskiego. Księstwo Warszawskie funkcjonowało tylko w okresie 1807-1815. Najwybitniejszą postacią okresu napoleońskiego był generał Jan Henryk Dąbrowski (1755–1818), twórca Legionów Polskich we Włoszech, bohater Polskiego hymnu. W 1815 roku, Wielkopolska ponownie stała się zaborem germańskim. Środa Wielkopolska został siedzibą landrata. Landrat to był naczelnik powiatu, o bardzo dużych uprawnieniach. Zarządzał administracją, podatkami, żandarmerią, lokalnym sądem i branką rekruta do wojska germańskiego.
W 1848 roku, było trzecie powstanie wielkopolskie. Wiązało się ono z Wiosną Ludów. W Środzie Wielkopolskiej był obóz powstańczy, który liczył 9 000 żołnierzy. Powstańcy stoczyli bitwy koło miejscowości: Książ, Miłosław, Sokołów. Ostatecznie Polskie oddziały poddały się w dniu 10 maja 1848 roku, na terenie powiatu średzkiego. Wiosna Ludów nie doprowadziła do zmian politycznych w Europie i nawet jednej zmiany granicy. Wielcy Europy zachowali swoje nieograniczone prawa, wpływy i majątki.
W 1863 roku, było powstanie styczniowe. Wielu średzian aktywnie uczestniczyło także w walkach na terenie Królestwa Polskiego. Mimo wielu germańskich szykan, Polacy trwali przy religii katolickiej, Języku Polskim i Polskiej Ziemi. Na czele stali księża katoliccy, nauczyciele, byli wojskowi i byli właściciele ziemscy.
Bez wątpienia, do poprawy kondycji gospodarczej miasta przyczyniła się kolej. Kolej w Środzie Wielkopolskiej pojawiła się w dniu 1 października 1875 roku. Wówczas uruchomiono linię kolejową w ramach Towarzystwa Poznańsko-Kluczborskiej Kolei Żelaznej; Poznań – Środa Wielkopolska – Jarocin – Kluczbork.
W drugiej połowie XIX wieku, w mieście było około 300 rzemieślników. Ale powoli wchodziła rewolucja przemysłowa. Zdecydowano się na zbudowanie dużej cukrowni, którą uruchomiono w dniu 7 października 1880 roku. W okresie 1926–1930, zakład został rozbudowany. Cukrownia funkcjonuje do chwili obecnej, 2026 rok. W 1885 roku, powstała w Środzie Wielkopolskiej pierwsza mleczarnia. Funkcjonowały także dwie cegielnie, trzy olejarnie, fabryka maszyn rolniczych. W okresie 1902-1903, uruchomiono gazownie miejską. W 1911 roku, uruchomiono wieżę wodną i miejski wodociąg.
Kolej wąskotorowa powstała w 1902 roku. Jej celem było sprawne dostarczanie płodów rolnych. Całkowita długość linii kolejowej wyniosła 50 km. W okresie międzywojennym długość linii wzrosła do 119 km.
Działania zbrojne wielkiej wojny światowej nie miały istotnego wpływu na miasto. Mieszkańcy Środy Wielkopolskiej wzięli udział w zwycięskim powstaniu wielkopolskim 1918-1919. W 1919 roku, Wielkopolska weszła w granice odrodzonej Rzeczypospolitej. W 1921 roku, na mapie średzkich firm pojawiły się także rzeźnia i tkalnia. W okresie 1926–1928, zbudowano system kanalizacji. Od 1919 roku, naukę prowadzono w siedmioklasowej katolickiej szkole powszechnej. W 1920 roku, powstała szkoła rolnicza. Ważną formą wychowania było harcerstwo, w którym uczestniczyło około 500 dzieci i młodzieży. Działały kluby sportowe. W okresie międzywojennym liczba ludności wzrosła do 10 000 mieszkańców. W mieście było około 700 domów mieszkalnych.
W dniu 1 września 1939 roku, germańcy razem ze swoimi braćmi moskalami, napadli na Rzeczypospolitą. Po bombardowaniach stacji kolejowej i cukrowni, w dniu 9 września 1939 roku, miasto zostało zajęte przez germańską armię. Wielkopolska stała się Krajem Warty. Sprowadzono germańskich osadników, a Polaków wysiedlono do generalnej gubernii lub na roboty i do obozów. Zwłaszcza duchowieństwo katolickie i inteligencja były szykanowane. W dniach 17 września 1939 roku i 20 października 1939 roku, germańcy zamordowali 50 osób. Jak obliczono po wojnie, do generalnej guberni wysiedlono 482 osoby. Opór przeciwko zarazie germańskiej narastał. Już w październiku 1939 roku, funkcjonowało tajne nauczanie. W styczniu 1942 roku, działał już inspektorat rejonowy ZWZ i AK.
W dniu 23 stycznia 1945 roku, do miasta wszedł pierwszy patrol moskali i zaczęła się komunistyczna okupacja. Większość żołnierzy AK pozostawało nadal w podziemiu. Po drugiej wojnie światowej, Środa, jako stolica powiatu znalazła się w województwie poznańskim. W 1949 roku, znacjonalizowano kolejkę wąskotorową i w całości włączono ją w skład PKP. Prym wśród zakładów przemysłowych nadal wiodła cukrownia. Zniszczony w czasie wojny zakład wielokrotnie modernizowano i rozbudowywano. Rozwinęło się budownictwo komunalne. Zbudowano nowe szkoły, przedszkola i ośrodki zdrowia. Szkoła rolnicza stała się technikum. W 60-latach, gruntownej przebudowie poddany został dworzec PKP. W 1972 roku, zbudowano sztuczny zbiornik wodny na rzece Maskawa, który pełni także funkcje rekreacyjne. W 1949 roku, miasto ponownie osiągnęło populację z 1939 roku. W 1968 roku, miasto przekroczyło populacje 15 000 mieszkańców, a w 1985 roku, osiągnięto 19 000 mieszkańców.
Rzekomo w 1989 roku, w Polsce skończył się komunizm. W rzeczywistości komuniści przekształcili się w biznesmenów i rozpoczęła się dzika prywatyzacja. Kilka zakładów pracy, bez wsparcia państwowych rządów, upadło. Obecnie na terenie miasta siedziby ma ponad 260 przedsiębiorstw. Aktualnie w mieście działają następujące firmy; Fabryka szkieletów autobusowych i trolejbusowych firmy Solaris Bus & Coach w Środzie Wielkopolskiej. Najważniejszym zabytkiem Środy jest późnogotycki kościół kolegiacki NMP Wniebowziętej z okresu 1423–1428, który został przebudowany w końcu XV wieku. Druga interesująca budowla sakralna to neoromański poewangelicki kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, z okresu 1883-1888. Stare miasto w obrębie dawnych obwarowań zachowało do dziś swą pierwotną siatkę ulic. W Środzie Wielkopolskiej jest pierwszy w Polsce pomnik Jana Henryka Dąbrowskiego na koniu. Pomnik został odsłonięty w 1997 roku, w rocznicę 200-lecia hymnu narodowego. Środa Wielkopolska posiada darmową komunikację autobusową. Autobusy kursują na 6 liniach miejskich oraz 12 podmiejskich.
Kolej w Środzie Wielkopolskiej.
Adres PKP Środa Wielkopolska, ulica Dworcowa 3, 63-000 Środa Wielkopolska. Współrzędne geograficzne; 52.217 N, 17.275 E. Elewacja 75 m.
Historia kolei w Środzie Wielkopolskiej obejmuje zarówno linie normalnotorowe, jak i rozbudowaną kolej wąskotorową. Kolej wąskotorowa nosi nazwę Średzka Kolej Powiatowa. Założona została w 1898 roku, która obecnie funkcjonuje jako atrakcja turystyczna na trasie Środa Wielkopolska – Zaniemyśl. Średzka Kolej Powiatowa jest omówiona w innym rozdziale.
Wcześniej niż kolej wąskotorowa powstała kolej normalnotorowa. Historia kolei w Środzie Wielkopolskiej rozpoczęła się w 1875 roku, kiedy uruchomiono linię kolejową. W dniu 1 października 1875 roku, uruchomiono linię w ramach Towarzystwa Poznańsko-Kluczborskiej Kolei Żelaznej; Poznań – Środa Wielkopolska – Jarocin – Kluczbork. W dniu 7 października 1872 roku, wydano koncesję dla Towarzystwa Poznańsko-Kluczborskiej Kolei Żelaznej z siedzibą dyrekcji w Poznaniu, na budowę kolei Kluczborsko-Poznańskiej. Projekty szlaku powstawały już od 1867 roku.
Budowa ruszyła, ale słabe finansowanie powodowało przerywanie prac. Panowała korupcja, a robotnicy nie otrzymywali pensji na czas i często opuszczali plac budowy. Sytuację poprawiły kontrybucje wypłacone przez pokonaną Francję. Budowę ukończono dopiero w grudniu 1875 roku. W dniu 10 grudnia 1875 roku, między Poznaniem a Kluczborkiem, ruszył pierwszy pociąg. Nie były ukończone wszystkie budowle inżynieryjne. Początkowo na trasie Poznań – Kluczbork kursowały trzy pary pociągów. Dwa osobowe i jeden towarowy. W rzeczywistości pociągi osobowe miały w swoim składzie wagony towarowe. Dla pasażerów były cztery klasy wagonów. Postój pociągu osobowego na stacji w Środzie Wielkopolskiej trwał pięć minut. Pociąg trasę Jarocin – Poznań pokonywał w czasie 1 godziny i 55 minut, a odległość wynosi 70 km.
Rozwój kolei przyczynił się do ożywienia gospodarczego. Kolej ułatwiła transport towarów, głównie płodów rolnych oraz zwiększył znaczenie miasta w regionie. Powstała infrastruktura kolejowa: dworzec, bocznice, magazyny, plac składowy i zaplecze techniczne.
Proces nacjonalizacji kolei w państwie germańskim nie odbył się w jednym roku, lecz etapami. Najważniejszy był okres 1879–1884. Wtedy państwo pruskie wykupiło większość prywatnych linii kolejowych. Dla pasażerów było to korzystne, bo kupowano bilet od stacji początkowej do stacji docelowej. W 1879 roku, ukazała się ustawa o upaństwowieniu dotychczas prywatnych linii kolejowych. I tak w 1884 roku, władze państwowe wykupiły kolej Poznańsko-Kluczborską. Po upaństwowieniu kolei nastąpiła reorganizacja administracji i powstały urzędy: ruchu, taryf, taboru, szlaków i warsztatów. Poszczególne urzędy wysyłały raporty do dyrekcji i na ich podstawie wydawano polecenia i finansowano zadania. Następne linie kolejowe zbudowane zostały z funduszy państwowych. Wraz z rozbudową węzła kolejowego (kolej normalnotorowa i kolej wąskotorowa) przybywało także budynków mieszkalnych dla rosnącej grupy społecznej; kolejarzy. Około 1920 roku, została zbudowano nowa wieża wodna. Zlokalizowana jest ona w odległości 150 m od dworca, w kierunku północno-zachodnim.
W 1987 roku, zelektryfikowano stację Środa Wielkopolska razem z LK Nr 272 Kluczbork – Poznań.
Główna nastawnia jest zlokalizowana przy ulicy Łąkowa, przejeździe kolejowo-drogowym w ciągu ulicy Tadeusza Kościuszki, w północno-zachodniej głowicy stacji. Nastawnia jest w formie kwadratowego (sześcianu) grzybka.
W 2014 roku, przeprowadzono remont stacji. Przebudowano Peron 1 i wymieniono tor przy tym peronie. Peron otrzymał bordowe płyty krawędziowe z białą linią ostrzegawczą z guzikami, o wymiarach 1 m x 2 m. Resztę peronu wybrukowano betonowym brukiem. Naprzeciw dworca, za torami znajdował się stary magazyn kolejowy, który w 2016 roku, został rozebrany. W 2020 roku, został częściowo wyremontowany Peron 2. Nawierzchnia pozostała niezmieniona, czyli z płytek chodnikowych. Zamontowano nową wiatę przystankową, nowe tablice, gabloty oraz śmietniczki. Także został położony nowy tor Nr 2 LK Nr 272. Na stacji są dwa perony i trzy krawędzie peronowe. Peron 1 jest jednokrawędziowy i znajduje się przy budynku dworca. Peron ma długość 250 m, ma zadaszenie od długości 66 m. Przy peronie przebiega tor Nr 1 LK Nr 272. Peron 2 ma dwie krawędzie peronowe. Ma długość 250 m i przechodzą przy nim tory Nr 2 i Nr 4. Przez część osobową stacji przebiega jeszcze jeden tor Nr 6. Część towarowa stacji ma sześć torów przelotowych i bocznice. W pobliżu wieży wodnej rozpoczyna się bocznica kolejowa do cukrowni. Nieco dalej znajduje się linia kolei wąskotorowej.
W dniu 7 kwietnia 2026 roku, ze stacji Środa Wielkopolska odjechało 80 pociągów osobowych. Można było pojechać do stacji: Chełm, Frankfurt/Oder, Gorzów Wielkopolski, Jarocin, Kalisz, Kłodawa, Konin, Kraków Główny, Krotoszyn, Krzyż, Lublin Główny, Łęka Opatowska, Łódź Fabryczna, Łódź Kaliska, Odolanów, Ostrów Wielkopolski, Poznań Główny, Szczecin Główny, Świnoujście, Warszawa Wschodnia, Zakopane. Były pociągi InterCity: Nr 82170 „Uznam” Chełm – Frankfurt/Oder, Nr 7324 „Wybicki” Kraków Główny – Poznań Główny, Nr 7320 „Cegielski” Kraków Główny – Poznań Główny, Nr 73104 „Kozica” Kraków Główny – Poznań Główny, Nr 73102 „Pułaski” Kraków Główny – Poznań Główny, Nr 73100 „Spodek” Kraków Główny – Poznań Główny, Nr 8220 „Koziołek” Lublin Główny – Szczecin Główny, Nr 8120 „Włókniarz” Łódź Fabryczna – Szczecin Główny, Nr 38106 „Osterwa” Szczecin Główny – Zakopane. Pozostałe połączenia byłe realizowane przez PolRegio oraz Koleje Wielkopolskie.
Budynek dworca.
Zbudowany budynek dworcowy nie należał do reprezentacyjnych budowli. Budynek był trzykondygnacyjny, 9-osiowy, z dwoma bocznymi ryzalitami, zbudowany z cegły. Dolne okna były większe, a wszystkie były zakończone łukiem. Poddasze było użytkowe i wyposażone w małe okna. Cały budynek został przykryty dwuspadowym dachem, o małym spadku. Na budynku umieszczono napis „SCHRODA”, bo germańcy nie potrafią wymówić litery „Ś”. Od strony placu dworcowego, do budynku zamontowano zegar. Do budynku dostawiono parterowe przybudówki. Wejścia do budynku umieszczono nie centralnie, ale w bocznych ryzalitach.
Szybko budynek dworca okazał się za mały. Około 1920 roku, w miejscu dobudówki północno-zachodniej postawiono kolejny segment budynku, 5-osiowy. Dworzec przetrwał wielką wojnę światową i drugą wojnę światową. W kolejnych latach dworzec poddano modernizacji i przebudowie. Obecnie dworzec nie przypomina początkowego wyglądu. Ale mówienie, że budynek jest historyczny jest nadużyciem.
Obecnie budynek ma styl modernistyczny, jest funkcjonalny, ale bez urody. Budynek jest 18-osiowy. Od strony południowo-wschodniej, nad dachem umieszczono napis „ŚRODA WLKP”. Przy budynku, na peronie jest zadaszenie oraz jest zadaszenie od głównych drzwi budynku. Dodatkowo jest zadaszenie przy przystankach autobusowych. Dojście na peron wyspowy odbywa się w poziomie torów. We wnętrzu dworca znajduje się hala dworcowa, która pełni rolę poczekalni. W hali jest jedna kasa. W drugiej połowie 2013 roku, rozpoczęła się inwestycja polegająca na przebudowie i kompleksowej modernizacji budynku dworca kolejowego w Środzie Wielkopolskiej wraz zagospodarowaniem placu przydworcowego, mająca na celu zwiększenie powierzchni publicznej oraz poprawę komunikacji podróżnych. Po ostatnim remoncie budynek pełni funkcję dworca i jest ośrodkiem kultury. Na budynku umieszczono napisy „Dworzec Kolejowy Środa Wielkopolska” oraz „Ośrodek Kultury w Środzie Wielkopolskiej”. Elewacja budynku jest wielokolorowa; grafitowy, biały, pomarańczowy. Krawędzie wiat zostały pomalowane na niebiesko. We wnętrzu umieszczono okienko kasowe, ławki, toalety. We wnętrzu został umieszczony automat do sprzedaży leków, przekąsek i inne. Jednocześnie, w 2014 roku, wykonano remont Peronu 1.
Opracował Karol Placha Hetman