Lidzbark Warmiński 2026-02-24

Lidzbark Warmiński.

Chociaż Warmia i Mazury są zawsze wymieniane razem, to są to dwa różne rejony Polski północno-wschodniej. Lidzbark Warmiński to jest miasto w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim, gmina wiejska Lidzbark Warmiński. Prawa miejskie zostały osadzie nadane w 1308 roku. W okresie 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego. Obecnie (2026 rok) miasto ma powierzchnię 14,35 km kwadratowego. 

Populacja miasta Lidzbark wynosi 14 459 mieszkańców w 2024 roku. Jak w całej Polsce, liczba mieszkańców, od 30 lat, systematycznie spada. W 1996 roku, miasto miało populację 17 897 mieszkańców. Wpływ na tendencje spadkową mają procesy migracyjne do większych miast i za granicę. Procesowi sprzyja likwidacja zakładów pracy i brak wyższych uczelni w mieście, a także słaba, wciąż ograniczana komunikacja. A mimo to mieszkańcy systematycznie w wyborach głosują na masonów, lewaków i folksdojczów. Nie bez znaczenia pozostają stałe ataki na instytucję rodziny, zwłaszcza wielodzietne oraz marginalizowanie wiary katolickiej. W 2006 roku, bezrobocie w mieście przekroczyło 30 %. Obecnie sytuacja jest nieco lepsza. Według danych GUS, szacunkowa stopa bezrobocia rejestrowanego na koniec 2024 roku, w gminie Lidzbark Warmiński wynosiła 11,1 %. Jest to wartość wyższa niż średnia dla województwa warmińsko‑mazurskiego i znacznie wyższa niż średnia krajowa. Średnia stopa bezrobocia w całym kraju to 5,1 %, stan na połowę 2025 roku.

Lidzbark Warmiński to jest Polska nazwa miasta. W języku germańskim używano nazwy Heilsberg. Lidzbark Warmiński od 1350 roku, do XIX wieku, był stolicą Warmii i dawniej jej największym miastem. Miasto było centrum wiary i kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Miasto było i jest nazywane Perłą Warmii. Przez długi czas było pod zarządem biskupów warmińskich. Był to także znaczny ośrodek gospodarczy, który ustępował swym znaczeniem na Warmii tylko miastu Braniewo. W mieście znajduje się zamek biskupów warmińskich, który uważany jest za dużą wartość artystyczną i historyczną w skali światowej. Od 1973 roku, zamek był zaliczany do zabytków Klasy „0”. Obecnie ta klasyfikacja jest nieaktualna. Formalnie system klas zabytków (0, I, II, III, IV) przestał obowiązywać po wejściu w życie nowej ustawy w 2003 roku.

W mieście znajduje się zakład mleczarski Polmlek, który jest główną siedzibą grupy mleczarskiej Warmia. W mieście stacjonuje jednostka Wojska Polskiego; 9. Warmiński Pułk Rozpoznawczy. Obecnie Lidzbark Warmiński to jest miasto, które przyciąga coraz większą liczbę turystów i wczasowiczów. 

Lidzbark Warmiński położony jest w północno-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego. Leży w widłach rzek Łyny i jej dopływu Symsarny oraz na styku trzech regionów geograficznych; Niziny Sępopolskiej, Pojezierza Olsztyńskiego i Wzniesień Górowskich. Tereny podmiejskie to tereny turystyczno-wypoczynkowe; Redy Osada, Koniewo Osada, Markajmy, Pilnik, Wielochowo wraz z Jeziorem Wielochowskim. Lidzbark Warmiński leży na historycznej Warmii. Historycznie przebiegała tutaj granica między pruskimi plemionami: na zachód Warmia Plemienna (Ziemia Warmów), na wschód Barcja (Ziemia Bartów). 

Obecnie gmina ma 31 % terenów rolniczych i około 5 % terenów leśnych. Krajobraz Warmii należy do urozmaiconych. Są tutaj łagodne wzgórza polodowcowe. Liczne rzeki, między innymi Łyna i Pasłęka. Są jeziora, ale jest ich mniej niż na Mazurach, ale jest więcej pagórków i dolin rzecznych. Krajobraz jest spokojny, rolniczo-leśny. Mimo że Warmia i Mazury są przez nas wymawiane jednym tchem to obie te krainy różnią się od siebie znacznie. Warmia jest katolicka, wierna biskupom warmińskim. Są tutaj silne tradycje Polskie. Warmia, jako dominium biskupów warmińskich, miała własną administrację i sieć dróg łączących miasta kapitulne. Jest inny krajobraz i mniej jezior. Warmia to region o silnym poczuciu odrębności. Do dziś działa wiele stowarzyszeń kultywujących tradycję warmińską, gwarę i zwyczaje. Jest wyższy poziom wykształcenia mieszkańców i miasta są lepiej rozwinięte. Mazury są protestanckie, głównie w kulturze. Widać tutaj przywiązanie do książąt pruskich i są silniejsze wpływy germańskie. Mniejsze jest przywiązanie do religii, kultury i historii. Miasta są słabej rozwinięte i powstały głównie jako wsie czynszowe. Mazury były bardziej narażone na najazdy Litwinów, Białorusinów i moskali. Mazury to przede wszystkim Kraina Wielkich Jezior; turystyka i wypoczynek.

Z Lidzbarka Warmińskiego do granicy z państwem moskiewskim jest zaledwie 40 km. Do Królewca jest 81 km. Odległość do miast: Olsztyn 47 km. Elbląg 89 km. Gdańsk 160 km. Białystok 231 km. Warszawa 245 km. Główne miasta Warmii; Olsztyn – największe miasto regionu, dawna siedziba kapituły warmińskiej. Lidzbark Warmiński – historyczna stolica biskupów warmińskich. Frombork – miejsce pracy i pochówku Mikołaja Kopernika. Orneta – dawne miasto kapitulne. Braniewo – jedno z najstarszych miast regionu.

Nazwa Lidzbark to jest nazwa staropruskiej osady, która w Języku Polskim była wymawiana jako; Lecbarg, Licbark lub Lidzbark. Natomiast germańska nazwa Heilsberg oznacza; Święta Góra. Przy czym święta odnosi się do pogańskiego świętego dnia, który świętowano na terenie Pilnika na „Krzyżowej Górze”. Funkcjonowały także inne nazwy, na przykład „Ellsbergas”, co oznaczało pruską nazwę, zamek nad Łyną. Później Lidzbark zaczął być nazywany Warmińskim, dla odróżnienia od Lidzbarka Welskiego. 

Lidzbark Warmiński leży na historycznej Warmii. Historycznie przebiegała tutaj granica między pruskimi plemionami: na zachód Warmia Plemienna (Ziemia Warmów), na wschód Barcja (Ziemia Bartów). Plemiona te, jak wszystkie plemiona pruskie nie wykształciły własnych struktur państwowych. Miały one swoje wierzenia, kulty i bóstwa, silnie związane z przyrodą oraz przekazami przodków. Ale plemiona te nie były bezbronne. Budowały strażnice na szlakach handlowych z portów bałtyckich na Litwę i Białoruś. Prusowie zajmowali się łowiectwem, hodowlą zwierząt, a także „wyprawami po łupy”, zwłaszcza na Mazowsze. Krzyżacy zostali sprowadzeni do Polski w 1226 roku i od tej pory los prusów ulegał pogorszeniu, aż do XV wieku, kiedy prusowie praktycznie zniknęli. Wybuchające powstania pruskie nie uratowały plemion. Zostali wymordowani, zginęli w walce lub zostali zgermanizowani. W teorii zakon krzyżacki miał wprowadzać religię rzymsko-katolicką i podnosić kulturalnie tutejszych mieszkańców. W praktyce, krzyżacy nieustanie grabili, gwałcili i mordowali. Wielokrotnie papierze upominali zakon.

Pierwsza wzmianka pisana o osadzie Lidzbark pochodzi z 1240 roku. Miasto często znajdowało się w centrum walk prusko-krzyżackich. W 1243 roku, Lidzbark został jednym z miast utworzonej diecezji warmińskiej. Drewniany zamek stojący się w mieście został w 1251 roku, przekazany biskupom. Prawo lokacji na prawie chełmińskim zostało nadane w dniu 12 sierpnia 1308 roku. W nadaniu miasto otrzymało 140 włók ziemi. 1 włók ziemi to jest około 18 hektarów. Ziemie rozparcelowano pod budynki, warzywniaki, ogrody, pastwiska i własność kościoła. Ówczesny biskup Warmi pochodził ze Śląska co miało wpływ na rozwój miasta. Sprowadzono osadników germańskich i Polskich, właśnie ze Śląska. Także budowle były wzorowane na tych na Śląsku. Wprowadzono także uprawę lnu na sposób Śląski. W mieście fundowano szkołę, rodzaj seminarium, które przygotowywało do życia duchownego. Budowę zamku rozpoczęto w widłach Łyny i wpadającej do niej Symsarny. Jeszcze w XIV wieku, wybudowano ratusz, kościół i szpital. Pierwszy drewniany kościół poświęcono w 1315 roku. W drugiej połowie XIV wieku, zaczęto otaczać miasto murami z basztami i bramami. Do miasta można było się dostać trzema bramami i furtą kościelną. Około 1390 roku, zbudowano prosty wodociąg, który działał do 1904 roku. Była łaźnie i toalety. Tutaj skupiła się centralna administracja biskupstwa, uchwalano prawo, sprawowano sądy, prowadzono rozmowy dyplomatyczne i handlowe, działał szpital i szkoła. 

W 1410 roku, Lidzbark wystawił swoją armię w bitwie pod Grunwaldem, przeciwko Wojsku Polskiemu. Ale ta armia został szybko rozbita. W 1414 roku, Lidzbark został spalony przez oblegające miasto Wojsko Polskie. W czerwcu 1440 roku, Lidzbark na zjeździe w Elblągu przystąpił do Związku Pruskiego i uznał władzę Króla Polskiego. W 1454 roku, Kazimierz Jagiellończyk wypowiedział zakonowi wojnę. Lidzbark w pierwszym roku wojny pokrywał finansowe ciężary wojny i płacił 600 marek, a dwa lata później 1350 marek. Wojna skończyła się zwycięsko dla Polski i podpisaniem II traktatu toruńskiego, dzięki któremu Warmia i Prusy Królewskie przypadły Polsce. Dokument traktatu do dzisiaj spoczywa na zamku w Lidzbarku. W kolejnych latach miasto wielokrotnie i bezskutecznie próbował odbić zakon.

W okresie 1350–1795, Lidzbark był siedzibą biskupów warmińskich i stolicą Warmii. Po zakończeniu wojny trzynastoletniej, w 1466 roku, Lidzbark znalazł się w granicach Polski. Miasto rozsławili znani biskupi Warmińscy oraz Mikołaj Kopernik. Tutaj odnaleziono Kronikę Galla, która następnie została wydana drukiem. W 1525 roku, w Krakowie, na Rynku Głównym, mistrz krzyżacki oddał hołd lenny Królowi Polski. Ale wkrótce doszło do sekularyzacji państwa krzyżackiego i mistrz zakonu ogłosił się księciem. Następnie połączył się silnym układem z germańcami na zachodzie. Dodatkowo wprowadził obowiązkowo luteranizm i tak powstało pierwsze państwo protestanckie w Europie. Podczas potopu szwedzkiego Prusy Książęce stanęły po stronie szwedów. 

Według dokumentów w 1572 roku, Lidzbark liczy 152 domy i 98 rzemieślników. W 1586 roku, fundowano żeński klasztor świętej Katarzyny. W 1648 roku, miasto zaczęło się rozwijać już poza murami. W 1656 roku, wojska szwedzkie i brandenburskie oblegały całą Warmię, również Lidzbark. W 1672 roku, Lidzbark broni się przed najazdem wojsk Szwedzkich. W okresie 1703-1709, Lidzbark okupowali kolejny raz szwedzi. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku, Warmia trafiła do państwa pruskiego. Biskupi i kapituła straciła swą władzę, kraj podzielono na powiaty, a na zamku umieszczono wojskowy garnizon. W 1772 roku, w obrębie murów było 230 domów, a na przedmieściach następne 50. Ludność, razem z załogą zamku, liczyła 3 049 osób. Ale miasto popadało razem z zamkiem w ruinę. 

W 1813 roku, miasto liczyło 2 412 mieszkańców. W okresie 1821–1823, powstał pierwszy na ziemi warmińskiej kościół ewangelicki. W 1829 roku, w mieście powstała pierwsza drukarnia, która nie przetrwała nawet 20-lat. W XIX wieku, wnętrza zamku zostały kolejno zaadaptowane na; lazaret, piekarnię, koszary i szpital. W 1840 roku, Prusacy rozebrali zamek średni, a zamek wysoki na życzenie króla pruskiego pozostał i został przekazany zakonowi sióstr Katarzynek, które wykorzystały go na sierociniec. Na fali Wiosny Ludów w 1848 roku, w Lidzbarku wybuchły bunty. W XIX wieku, miasto kilkakrotnie trawiły pożary. Rozebrano część murów miejskich z bramami. Pozostały mury, które były tylnymi ścianami domów oraz pozostała Wysoka Brama. Prusacy systematycznie burzyli i przerabiali każdy zabytek na Warmii. Zwłaszcza kościoły katolickie pozbawiano zabytkowych ołtarzy, ambon, organów i obrazów. Lidzbark był biednym miastem powiatowym, bez kultury, szkół, drukarnia i bibliotek. 

W 1899 roku, do miasta doprowadzono kolej. W 1902 roku, został rozebrany ratusz na rynku. W 1903 roku, zbudowano nowy ratusz przy dawnych murach północnych. Na przełomie wieków XIX i XX wieku, ogrody biskupie zostały przerobione na cmentarz. Podczas wielkiej wojny światowej w pobliżu miasta funkcjonował duży obóz jeniecki. W okresie międzywojennym, prześladowanie religii katolickiej trwało nadal. W 1937 roku, policja napadła na procesję Bożego Ciała. Wydarzenia te zostały nazwane „Wojna Różańcowa”. W 1939 roku, w mieście działały: 3 młyny zbożowe, olejarnia, elektrownia, 2 cegielnie, tartak, 2 odlewnie żeliwa, stolarnia, wodociągi.

Mimo licznych wojen, które toczyły się na tym terenie, miasto ucierpiało najwięcej podczas drugiej wojny światowej, kiedy doszło do decydującej rozgrywki pomiędzy braćmi germańcami i moskalami. Moskale weszli do miasta w dniu 31 stycznia 1945 roku. Doszczętnie zniszczone zostało stare miasto. Zniszczono 80 % budynków w całym mieście. Większość już po ucieczce germańców z miasta. Ocalał jednak zamek biskupów warmińskich i kościół farny. Przypomnijmy, że bracia wzięli się za głowy po tym kiedy Stalin odmówił Hitlerowi dostaw ropy naftowej. 

Po 1945 roku, miasto zostało zasiedlone przez ludność napływową z Polski centralnej, głównie z Mazowsza oraz Kresów, głównie z Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny. Napłynęli także germańcy z obwodu królewieckiego. Byli to uciekinierzy przed dzikimi sowietami. Do 1956 roku, ludność ta wyemigrowała do RFN. Kolejna fala emigracji była w 70-latach, kiedy to obywateli Polski udowadniali, że mieli przodków germańców. 

W okresie PRL dochodziło do systematycznej dewastacji miasta i chaotycznej jego zabudowy. W 1958 roku, podjęto decyzję o nieodbudowaniu z ruin Starego i Nowego Miasta. Następnie na pozostałościach Lidzbarskiej Starówki wzniesiono blokowiska. Wyburzono również wiele cennych zabytkowych budynków, których nie zniszczyli architekci ze wschodu. Między innymi XVIII wieczne domy w rejonie placu Młyńskiego i ulicy Klasztornej oraz XIX wieczną pierzeję ulicy Wysokiej Bramy. Całkowitej dewastacji uległy również dwa progermańskie cmentarze. Zniszczono tak zwany cmentarz rumuński, czyli cmentarz jeńców wojennych i żołnierzy z wielkiej wojny światowej. Dopiero w 1989 roku, jego resztki zostały ochronione i uporządkowane. Charakterystyczną cechą wszystkich budowli jest wykorzystanie czerwonej cegły, a także czerwonej dachówki. Budulec ten okazał się niezwykle trwały. W dodatku, rzadko tynkowano ściany ceglane. 

Zamek Biskupów Warmińskich to jest obecnie Muzeum Warmińskie. Nadal stoi i pełni swoje funkcje Kolegiata świętego Piotra i Pawła. Pozostała Wysoka Brama. Odrestaurowano pałacyk biskupów „Oranżeria Krasickiego”. Zachowany jest budynek dawnego młyna i kaszarni, przy adresie Plac Młyński 5. W 90-latach, zrekonstruowano kilka kamienic podcieniowych. Mieści się tam bank PKO BP. Zabytkiem jest także kolejowa wieża wodna. Największą lidzbarską placówką muzealną jest oddział Muzeum Warmii i Mazur – Muzeum Warmińskie w Lidzbarku Warmińskim, którego siedziba mieści się w Zamku Biskupów Warmińskich.

Na terenie miasta w 2006 roku, było zarejestrowanych 1 619 podmiotów gospodarczych. Są zakłady przetwórstwa drewna; produkcja drzwi i okien. W mieście funkcjonują zakłady przetwórstwa mlecznego, mięsnego i zbożowego, wykorzystujące produkcję roślinną i zwierzęcą powiatu. Głównym ośrodkiem przemysłu w mieście jest zakład mleczarski Polmlek. Zakład zatrudnia 400 osób i jest jednym z największych zakładów tego typu w kraju. 40 % produkcji produktów jest eksportowe poza powiat. W mieście działa ponadto Warmińska Spółdzielnia Inwalidów produkująca odzież medyczną jednorazową. Szybko rozwija się sektor turystyczny. 

W Lidzbarku Warmińskim od jesieni 2021 roku, istnieje bezpłatna autobusowa komunikacja miejska. Autobusy poruszają się po pięciu liniach, obsługiwanych przez cztery pojazdy o napędzie elektrycznym. W mieście jest jedna szkoła wyższa; Wszechnica Warmińska, Wyższa Szkoła Zawodowa – niepaństwowa uczelnia wyższa utworzona decyzją Ministra Edukacji Narodowej i Sportu, z dnia 20 listopada 2003 roku. 

Kolegiata w Lidzbarku Warmińskim pochodząca z XIV wieku, to jeden z najcenniejszych zabytków w panoramie dawnej stolicy Warmii. Obok katedry we Fromborku i kościoła pod wezwaniem Świętego Jana Chrzciciela w Ornecie należy do najbardziej znaczących przykładów świątyń w stylu gotyckim w regionie. W regionie znajduje się kilka historycznych kościołów katolickich. Ich architektura oraz wyposażenie są godne uwagi i zobaczenia. Szczęśliwym trafem kościoły przetrwały pożogi wojenne.

W pobliżu Lidzbarka jest kilka interesujących turystycznie miejsc. Ciekawym turystycznie i pielgrzymkowo miejscem jest Stoczek Klasztorny. Jest to popularny w regionie cel pielgrzymek do sanktuarium maryjnego w bazylice Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Miejsce jest związany z osobą kardynała Stefana Wyszyńskiego, prymasa Polski, który przez blisko rok był więziony w murach tutejszego klasztoru przez komunistyczne władze PRL. Z Lidzbarka do sanktuarium jest 11 kilometrów, w kierunku wschodnim.

PKP Warmia.

Niestety, miasto Lidzbark został pozbawione komunikacji kolejowej i należy do wielu w Polsce miejscowości, gdzie mieszkańcy zostali wykluczeni z korzystania z tego transportu. Dworzec kolejowy pełni obecnie funkcje dworca autobusowego. 

W XIX wieku, Warmia znajdowała się w granicach Prus Wschodnich. Budowa kolei była elementem państwowej strategii rozwoju i integracji regionu z resztą monarchii pruskiej. W 1872 roku, uruchomiono linię kolejową przez Olsztyn, co włączyło Olsztyn do sieci Kolei Wschodniopruskiej. Wkrótce powstały połączenia do Braniewo, dalej w kierunku Królewca. Stopniowo budowano linie lokalne łączące mniejsze miasta, między innymi Lidzbark Warmiński i Bartoszyce.

W chwili powstania kolei skrócił się czas podróży wielokrotnie. Podróż stała się bezpieczniejsza i wygodniejsza. Umożliwiła eksport zboża i drewna, a pozwoliła na sprowadzenie maszyn, urządzeń nie produkowanych lokalnie. Kolej przyspieszyła urbanizację rejonu. Sieć kolejowa, mimo że na dobre rozwinęła się z początkiem XX wieku, była dobrze rozwinięta i gęsta. Większość linii powstała jako jednotorowe, chociaż niektóre budowle inżynieryjne były zbudowane dla położenia drugiego toru. 

Do 1914 roku, Warmia miała już stosunkowo gęstą sieć linii: magistralne łączące z Berlinem, Królewcem i Moskwą oraz lokalne odgałęzienia do mniejszych ośrodków. Powstawały: okazałe dworce, wieże wodne, parowozownie, mosty i wiadukty. Kolej była wówczas podstawowym środkiem transportu dalekobieżnego. Sieć przetrwała wielką wojnę światową bez większych zniszczeń. W 20/30-latach, dokonywano stopniowej modernizacji infrastruktury. Wprowadzano nowy tabor. Nadal funkcjonowały linie lokalne, choć ich rentowność malała.

Prawda jest to, że głupi germańcy rozpoczęli drugą wojnę światową i dużo stracili. Z początkiem 1945 roku, kiedy ruszyła sowiecka ofensywa, oddziały kolejowe przekuwały tory normalne na szerokie, a oddziały trofiejne demontowały linie kolejowe nieistotne dla przesuwającego się frontu i wywoziły wszystko do Moskwy. Kiedy moskale przekazali administracje władzy Polskiej przystąpiono do odbudowy niektórych linii kolejowych, na przykład Olsztyn – Braniewo. Jednak wiele tras, na przykład Orneta – Lidzbark Warmiński, nie zostało już odbudowanych.

Jednocześnie modernizowano samochodowe drogi wojewódzkie i krajowe. Rozwinął się transport autobusowy (PKS). W efekcie zmniejszano ilość połączeń kolejowych i zmniejszano fundusze na remonty bieżące. Już od 60-lat XX wieku, zaczął dominować transport samochodowy, który był szybszy i bardziej odpowiedni dla mniejszych ilości przewożonego towaru. Stopniowo ograniczano ruch kolejowy na mniej uczęszczanych odcinkach. Mimo to transport kolejowy nadal odgrywał ważną rolę. Zwłaszcza przy transportach towarów masowych i na znacznych odległościach, ponad 300 km. 

Powszechnie ocenia się, że 1989 rok, był rokiem przełomowym, który pozwolił przejść z epoki socjalizmu, do epoki kapitalizmu. Problem w tym, że w Polsce nie narodził się kapitalizm, ponieważ nie było kapitału. Komuniści przekształcili się w biznesmenów, a znaczna część społeczeństwa nadal została biedna i w dodatku bez zatrudnienia. Zlikwidowano tysiące fabryk i zakładów produkcyjnych. Nastąpiła likwidacja wielu kolejowych połączeń pasażerskich. Zamykano stacje kolejowe. Transport autobusami i busami przejął ponad 60 % pasażerów, a pozostałe osoby zaczęły korzystać z transportu prywatnymi samochodami. Był wyraźny spadek znaczenia kolei na rzecz transportu drogowego. Warmia utraciła znaczną część dawnej kolejowej sieci lokalnej. Najtrudniejsza sytuacja była dla młodzieży szkolnej, która miała problemy z dojazdem do szkół i uczelni. Podobnie miały osoby starsze, którym trudno było dojechać do specjalistycznych ośrodków zdrowia i szpitali.

Po 1989 roku, zwiększono nakłady na rozbudowę i modernizacje dróg kołowych. Zbudowano między innymi trasę ekspresową Nr S51 Olsztyn – Olsztynek. Na kolei poddano rewitalizacji LK Nr 221 Olszyn – Braniewo. Rozpoczęto wprowadzanie nowego taboru kolejowego w postaci bardziej ekonomicznych SZT. Warmia nie stała się regionem silnie uprzemysłowionym, więc komunikacja rozwijała się głównie w funkcji administracyjnej, rolniczej i turystyczno-wypoczynkowej. 

Po 2000 roku, fizyczna likwidacja linii kolejowych nabrała tempa. Postkomuniści, jako biznesmeni, rozkręcali szyny kolejowe i bogacili się na tego typu złomie. Mieli także udział w złomowaniu taboru kolejowego, zwłaszcza parowego i spalinowego. W tym okresie, wiele cennych kolejowych eksponatów muzealnych utracono bezpowrotnie. Procederowi pozyskiwania złomu nie oparły się stalowe wiadukty i mosty kolejowe. Oficjalnie mówiono, że pod wiaduktami, na drogach, jest wąsko i to utrudnia ruch drogowy. Kulminacja tego procederu nastąpiła w okresie 2006-2008. 

Rządy Zjednoczonej Prawicy zaczęły odwracać ten niekorzystny trend. Podjęto rewitalizację wybranych linii kolejowych. Przykładem jest LK Nr 221 Olsztyn – Braniewo. Wymieniono torowiska i podtorze. Zbudowano nowe perony i dojścia na nie, likwidując bariery dla inwalidów i osób starszych. Zmodernizowano system sterowania ruchem. Powoli jest przywracany lokalny ruch kolejowy, który korzysta z nowoczesnego taboru. Kolej nie odzyskała już dawnej gęstości sieci, ale pozostaje ważnym elementem komunikacji regionalnej. Kolej była i jest kluczowym czynnikiem modernizacji Warmii, choć współcześnie jej rola jest mniejsza niż w XIX wieku i na początku XX wieku.

PKP Lidzbark Warmiński 

Adres; ulica Kolejowa 5, 11-100 Lidzbark Warmiński. Współrzędne geograficzne 54.131N 20.575. Elewacja 84 m.

Pierwsze połączenie kolejowe z Lidzbarka zostało uruchomione w dniu 1 października 1899 roku. Pociąg z nowego dworca wyruszył linią do Górowa Iławeckiego, czyli w kierunku północnym. W styczniu 1900 roku, nastąpiło otwarcie kolejnego odcinka, tym razem do Czerwonki, a stąd było już połączenie do Olsztyna.

Lidzbark Warmiński stosunkowo późno uzyskał dostęp do kolei w porównaniu z większymi miastami regionu, ale przez kilkadziesiąt lat był ważnym lokalnym węzłem komunikacyjnym. W 1905 roku, uruchomiono szlak kolejowy łączący Lidzbark Warmiński z Ornetą, na kierunku wschód-zachód. To skróciło podróż do Królewca. Linia kolejowa do stacji Sątopy była przedłużeniem linii z Ornety, przez Lidzbark. Była to prywatna inicjatywa lokalnych przedsiębiorców. W ten sposób miasto zostało włączone do sieci kolei Prus Wschodnich poprzez połączenie z trasą Olsztyn – Braniewo – Królewiec oraz Olsztyn – Korsze – Petersburg – Moskwa. Zbudowano dworzec, infrastrukturę towarową oraz zaplecze techniczne. Kolej umożliwiła eksport produktów rolnych, drewna oraz rozwój lokalnego handlu. Dzięki kolei importowano maszyny i urządzenia nie produkowane lokalnie. 

Dworzec w Lidzbarku Warmińskim został oddany do użytku w dniu 1 października 1899 roku. Budynek powstał jako budowla dwubryłowa. Część od strony wschodniej jest dwukondygnacyjna, a część od strony zachodniej jest parterowa. Całość budowli jest nakryta wysokim dachem, który pokryty jest czerwoną dachówką. Poddasze jest użytkowe. Budynek powstał z czerwonej cegły. Początkowo dworzec był nieotynkowany. Z czasem dworzec otrzymał dobudówki, od strony wschodniej oraz od placu dworcowego. Podczas ostatniego remontu, z zachodniej strony dworca, dobudowano pawilon, który pełni funkcje poczekalni dla dworca autobusowego.

W trakcie wielkiej wojny światowej powstało połączenie w kierunku Bartoszyc, czyli w kierunku północno-wschodnim. W 1916 roku, otwarto połączenie z Bartoszycami. Zbudowano jeszcze połączenia Lidzbark Warmiński – Bisztynek – Korsze (kierunek wschodni), Lidzbark Warmiński – Jeziorany – Czerwonka (kierunek południowy) i Lidzbark Warmiński – Górowo Iłowieckie – Korniewo (kierunek północny). Lidzbark stał się węzłem łączącym kilka lokalnych tras. Kolej miała duże znaczenie dla administracyjnej i gospodarczej roli miasta. Przed drugą wojną światową miasto rozwijało się wokół pięciokierunkowego węzła kolejowego. Szlaki kolejowe były czynnikiem miastotwórczym. Wokół stacji powstawały domy i zakłady przemysłowe. Wiele osób znalazło też pracę na kolei lub obsłudze infrastruktury kolejowej oraz jej rozbudowie.

Wielka wojna światowa nie miała dużego znaczenia dla rozwoju bądź likwidacji sieci kolejowej. Linie kolejowe funkcjonowały stabilnie. Utrzymywano połączenia regionalne w obrębie Prus Wschodnich. Ruch pasażerski był umiarkowany, ale regularny. W okresie 1920-1930, zbudowano dwa nowoczesne mosty kolejowe nad doliną rzeki Łyna. Pierwszy most powstał na linii Lidzbark – Sątopy Samulewo, drugi na linii Lidzbark –  Czerwonka, a obok na linii Lidzbark – Sątopy Samulewo.

W styczniu 1945 roku, razem z ofensywą sowiecką, nastąpiło załamanie transportu kolejowego, który stał się niewydolny, zarówno dla wsparcia cofających się germanów, jak i dla ewakuacji ludności cywilnej. W czasie działań wojennych zniszczono część infrastruktury. Kolejowe oddziały sowieckie przekuwały tory normalne na szerokie, a oddziały trofiejne rozbierały linie nieistotne dla armii sowieckiej i wywoziły szyny, rozjazdy i urządzenia kolejowe do Moskwy. Linia w kierunku Ornety została rozebrana i już nie została odbudowana. W ten sposób miasto utraciło bezpośrednie połączenie z główną magistralą północnej Warmii. To był punkt zwrotny w historii kolei w Lidzbarku. 

Po drugiej wojnie światowej utrzymano linię w kierunku Bartoszyc. Ruch pasażerski był ograniczony, ale funkcjonował. Przywrócono ruch na linii Lidzbark Warmiński – Jeziorany – Czerwonka (kierunek południowy), a także ruch w kierunku północnym; Lidzbark Warmiński – Górowo Iłowieckie – Sągnity. Czyli miasto miało stację węzłową w trzech kierunkach. W 1950 roku, odbudowano linię do stacji Czerwonka. W 1952 roku, odbudowano szlak, bez dalszego połączenia do Górowa Iławeckiego. Szlak ten w 1953 roku, został przedłużony do stacji Sągnit. Dalej jest granica państwowa z państwem moskiewskim; obwód Kaliningradzki. Z powodu ogromnych zniszczeń urządzeń oraz mostów i wiaduktów dokonanych przez wycofujących się germańców oraz idących na zachód moskali, nie podjęto natomiast odbudowy linii do Ornety i Sątopy Samulewo. Znaczenie kolei malało wraz ze wzrostem transportu autobusowego i ciężarowego. Przez okres Polski Ludowej, stacja Lidzbark miał połączenia z Górowem Iławieckim, Bartoszycami i Czerwonką, przez którą można było dojechać pociągiem bezpośrednio do Olsztyna.

Po 1989 roku, stopniowo ograniczano ilość polaczeń. Malała ilość relacji, a często kursy były odwoływane. Składy wagonowe były coraz bardziej krótkie. Rozkłady jazdy były niedostosowane do potrzeb mieszkańców, co wywoływało na spadek ilości przewożonych podróżnych. Dodatkowo, lokomotywy parowe i spalinowe były już nieekonomiczne i wyeksploatowane. Istniejące SZT były już wiekowe i wysoce awaryjne. Pieniądze uzyskiwane ze sprzedaży biletów nie pokrywały nawet 50 % kosztów transportu. W Polsce nie prowadzono prac badawczo – rozwojowych nad małymi ekonomicznymi SZT (wagony motorowe). Ostatni rozkładowy pociąg pasażerski z Lidzbarku odjechał w dniu 1 czerwca 1996 roku. 

Już w 1991 roku, zawieszono ruch osobowy na szlakach do Górowa Iłowieckiego i Bartoszyc. Pierwsza z tych linii została rozebrana w 1994 roku, a druga w 2013 roku. Kolejowy ruch pasażerski w kierunku Czerwonki zamarł ostatecznie w czerwcu 1996 roku, a towarowy na początku XXI wieku. Już w 1998 roku, z powodu braku remontów, pociągi towarowe poruszały się z prędkością 30 km/h, a w wielu miejscach nawet tylko 15 km/h. Podróż z Olsztyna do Lidzbarka trwała około 1 godziny i 35 minut. Odcinek o długości 38 km, Czerwonka – Lidzbark pociąg pokonywał w 60 minut, a autobus w czasie 38 minut. Mało tego, na trasie Olsztyn – Lidzbark było aż 36 par autobusów. 

Malały także przewozy towarowe. Głównym towarem był węgiel kamienny dostarczany ze wschodu. Węgiel kamienny miał udział 70 % w przewozach kolejowych. Ten udział szybko zmalał do 40 %. Towary zostały przejęte przez samochody ciężarowe, które kursowały z Braniewa i Elbląga. W 1996 roku, do Lidzbarka przywieziono 51 700 000 kg towarów. Natomiast w 1997 roku, tylko 30 000 000 kg. Natomiast w 1998 roku, tylko 14 000 000 kg. Ze stacji Górowo Iłowieckie wysyłano głównie drewno. Średnio rocznie około 2 000 000 kg.

W 2005 roku, nastąpiło ostateczne zawieszenie ruchu pasażerskiego. Od tego czasu stacja pozostaje nieczynna w ruchu pasażerskim. Od 2012 roku, rozpoczęto rozbiórkę torów. 

Likwidacja kolei w Lidzbark Warmiński nie była jednorazową decyzją jednej instytucji. Ten proces przebiegał etapami i w różnych okresach odpowiadały za nią różne podmioty. W ostatnich trzydziestu latach, główne decyzje podejmowało przedsiębiorstwo PKP, a następnie spółki powstałe z podziału tej firmy; PKP Polskie Linie Kolejowe. Głównym argumentem była nierentowność poszczególnych szlaków. Ale ostateczne decyzje były zawsze podejmowane przez radę ministrów w Warszawie. Złą decyzją było przekazanie regionalnych kolei pod władzę samorządów. Samorządy otrzymały dodatkowe zadania, ale nie otrzymały funduszy na ich realizację. Duże i bogate województwa z tym problemem sobie poradziły w ciągu kilku lat. Ale słabsze województwa, jak na przykład warmińsko-mazurskie, czy lubuskie, nie były w stanie tego ciężaru unieść. 

W 2012 roku, nie zlikwidowano formalnie stacji, lecz zawieszono pasażerskie połączenia kolejowe do Lidzbarka Warmińskiego. Decyzja o zaprzestaniu finansowania przewozów pasażerskich należała do: Samorządu województwa warmińsko-mazurskiego. Organizatorem regionalnych przewozów kolejowych był Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Przewozy realizował wówczas operator, w różnych okresach, między innymi spółki z grupy PKP, a następnie PolRegio. Przewoźnik wykonywał połączenia na podstawie umowy z samorządem. Infrastrukturą zarządzała firma PKP Polskie Linie Kolejowe (PKP PLK), ale to nie PLK decydowało o kursowaniu pociągów, a jedynie o utrzymaniu torów. W 2012 roku, samorząd województwa warmińsko-mazurskiego był rządzony przez koalicję: Platforma Obywatelska (PO), Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL). Koalicja PO-PSL miała większość w sejmiku województwa po wyborach samorządowych w 2010 roku, co pozwoliło jej utworzyć zarząd województwa. To właśnie ten samorząd, jako organizator regionalnych przewozów kolejowych, podejmował decyzje dotyczące finansowania lub zawieszania połączeń pasażerskich w regionie w 2012 roku. Powrót kolei do Lidzbark Warmiński to temat, który pojawia się od czasu do czasu w dyskusjach lokalnych i regionalnych, ale szanse na przywrócenie regularnych połączeń są obecnie raczej niewielkie. Wszystkie linie kolejowe zostały rozebrane i nie pozostały nawet podkłady. W 2026 roku, można napisać, że nie ma możliwości powrotu pociągów do Lidzbarka.

Linia Kolejowa Nr 224 Lidzbark Warmiński – Górowo Iłowieckie – Sągnity – państwo moskiewskie. Linia została całkowicie rozebrana tak jak i tory na stacjach. Pozostały niektóre budynki stacyjne, nasypy kolejowe, przepusty i niektóre wiadukty. W niektórych miejscach można znaleść, złożone na pryzmę, podkłady kolejowe drewniane i żelbetonowe. Zlikwidowano wszystkie przejazdy kolejowo-drogowe. Na odcinku Górowo Iłowieckie – Dzikowo Iłowieckie, na starotorzu wytyczono ścieżkę rowerową, nieutwardzoną. Linia Nr 224 Czerwonka – Lidzbark Warmiński – Sągnity miała długość 68,58 km. W 80-latach XX wieku na linii kursowały lokomotywy: ST43, ST44, Ty51. 

Linia Kolejowa Nr 224 Lidzbark Warmiński – Czerwonka. Linia została całkowicie rozebrana. Zachował się Stary Most Lidzbark Warmiński. Jest stalowe przęsło z jezdnią na górze. Zachowały się mostownice. Most wsparty jest na filarach betonowych. W pobliżu zachował się ceglany filar dla drugiego toru, drugiej linii kolejowej. Nieco dalej, nad ulicą Bartoszycka jest wiadukt kamienny ze stalowym przęsłem. Dalej linie się rozgałęziają; kierunek Czerwonka oraz Sątopy Samulewo. Dalej na linii Nr 224 niedawno zlikwidowano przejazd kolejowo-drogowy w ciągu ulicy DW Nr 513. Przebudowano zakręt drogowy DW Nr 513, który teraz jest bardziej łagodny. Starotorze jest zamienione na drogi polne lub zarosły samosiejkami. Na szlaku zachowało się kilka przejazdów kolejowo-drogowych w których są szyny i płyty betonowe. W pobliżu miejscowości Czerwonka linia przechodziła pod linią kolejową Olsztyn – Korsze. Następnie linia skręca w kierunku wschodnim i dochodziła do stacji Czerwonka.

Linia Kolejowa Nr 255 Lidzbark Warmiński – Bartoszyce. Linia została całkowicie rozebrana. Zachował się Stary Most Markajmy na rzece Łyna; betonowe filary dla dwóch torów i trzy stalowe przęsła. Pozostały dwa wiadukty, przepusty, nasypy i wykopy. Wszystkie przystanki osobowe i stacje zostały rozebrane. Linia miała długość 26,31 km. Została otwarta dla ruchu w dniu 10 lipca 1916 roku. Została rozebrana w 1994 roku.

Linia Kolejowa Lidzbark Warmiński – Sątopy Samulewo. Linia została całkowicie rozebrana. Pierwszy jej odcinek został zamieniony na „Zielony Wschodni Szlak Rowerowy”. Ciekawym elementem szlaku jest grobla usypana na jeziorze, przed miejscowością Sarnowo. Dalej trudno jest zlokalizować starotorze, które jest zarośnięte samosiejkami lub przekształcone na drogi polne. Zwłaszcza w rejonie stacji Sątopy Samulewo trudno jest ustalić jaki był przebieg torów. Tutaj teraz są pola uprawne. Linia miała długość 33,500 km. Linia została oddana do ruchu w dniu 1 września 1905 roku.

Linia Kolejowa Lidzbark Warmiński – Orneta została zlikwidowana już w 1945 roku, przez moskali. Linia nie została odbudowana. Obecnie jest to trasa rowerowa, jako część Green Velo. Długość linii około 33,70 km. Maksymalna elewacja 91 m, minimalna elewacja 61 m.

W 2021 roku, udało się wyremontować budynek dworca, który służy mieszkańcom. Dworzec służy pasażerom komunikacji autobusowej. W budynku znajduje się obecnie punkt informacji turystycznej, przychodnia zdrowia, swoją siedzibę ma tu lokalne stowarzyszenie Perła Warmii oraz niewielkie muzeum regionalne. Tylko nie wiemy, po co w poczekalni powieszono stare tablice z napisem Heilsberg. Ani to ładne, ani Polskie. Na placu dworcowym znajdowały się perony autobusowe. Było siedem stanowisk dla autobusów. Ale w 2024 roku, przebudowano plac dworcowy na którym umieszczono jeden przystanek autobusowy, wiatę przystankową i pięć ławek. Jest osobny budynek toalet.

Na stacji kolejowej Lidzbark Warmiński pozostał duży plac ładunkowy, magazyny, budynek nastawni kolejowej. Budynek od strony wschodniej, przy ulicy Spółdzielców jest w rekach prywatnych. Budynek nastawni w zachodniej głowicy stacji w pobliżu ulicy Olsztyńska, DW Nr 511, został już rozebrany. We wschodniej głowicy było skrzyżowanie kolejowo-drogowe w ciągu ulicy Spółdzielców oraz stalowy wiadukt nad torami w ciągu ulicy Tadeusza Kościuszki. Ulica Olsztyńska przebiega w tunelu, bo na górze znajdowały się tory i rozjazdy zachodniej głowicy stacji. W zachodniej części stacji stoi nieużywana kolejowa wieża wodna, która została zbudowano około 1920 roku. W pobliżu jest wielki magazyn zbożowy. Nieco dalej jest budynek kolejowy magazynowy z charakterystyczną wieżą nakrytą czworoboczny hełmem, a na szpicy zostało umieszczone koło kolejowe. W pobliżu była waga kolejowa, przerobiona na wagę samochodową.

W północnej części stacji, na wysokości budynku dworca, znajduje się budynek byłej lokomotywowni wachlarzowej. Już w 1993 roku, szopa została przekazana na cele niekolejowe. W szopie było pięć stanowisk. Obrotnica została zlikwidowana. W dawnej lokomotywowni funkcjonuje sklep meblowy. Na budynku jest informacja, że budynek został wystawiony na sprzedaż przez PKP. Do 2025 roku, budynek nie znalazł nowego właściciela.

W byłych budynkach kolejowych umieszczono różne zakłady usługowe i sklepy. Funkcjonują na przykład; dwa zakłady fryzjerski, biuro TAXI, firma PHU Maraton i inne. Na równi stacyjnej, w jej zachodniej części są prowadzone prace ziemne. Prawdopodobnie teren ten został sprzedany pod inwestycje. Reszta równi stacyjnej zarasta trawą i samosiejkami, równomiernie i byłe torowiska i perony. Stoją betonowe słupy z latarniami, które już nie świecą. Bez problemu można odnaleźć krawędzie peronowe.

W czasach swojej świetności stacja miała trzy perony i pięć krawędzi peronowych. Były plany budowy tuneli dla pasażerów. W czasach PRL perony były typu niskiego, miały nawierzchnię z betonowych płytek chodnikowych. Było oświetlenie latarniami ulicznymi, a także zegary kolejowe umieszczone na słupach. Na stacji były semafory kształtowe. 

W czasach zbrojenia się germańców na stacji zbudowano kilka bunkrów, które postawiono także na terenie miasta.

Opracował Karol Placha Hetman